दक्षिण आशियातील मधुमेहाचा इतिहास, जनुकीय बदल आणि आजचे आव्हान

पणजी : दक्षिण आशियाई देश, विशेषतः भारत, आज जागतिक स्तरावर 'मधुमेहाची राजधानी' म्हणून ओळखला जातो. आधुनिक वैद्यकशास्त्र सामान्यतः या आजाराचे श्रेय अयोग्य आहार, गतिहीन जीवनशैली आणि ताणतणावाला देते. मात्र, सामाजिक-वैज्ञानिक संशोधन आणि एपिजीनेटिक्सच्या अभ्यासातून एक धक्कादायक आणि खोलवर रुजलेले ऐतिहासिक सत्य समोर आले आहे. दक्षिण आशियातील टाइप-२ मधुमेहाचा वाढता प्रादुर्भाव हा केवळ आधुनिक जीवनशैलीचा परिणाम नसून, तो ब्रिटीश वसाहतवादाच्या काळात झालेल्या प्रचंड आर्थिक शोषण आणि लादलेल्या भीषण दुष्काळांचा एक जनुकीय वारसा आहे. शतकानुशतके सोसलेल्या अनन्वित अत्याचारांचा आणि मानवनिर्मित उपासमारीचा मानवी शरीरावर आणि जनुकांवर कसा दीर्घकालीन परिणाम होतो, याचे हे एक जिवंत उदाहरण आहे.

नेमके त्या काळी काय घडले?

वसाहतवादाच्या काळात युरोपीय सत्तांनी जगभरातील संसाधनांची लूट केली, ज्याचा सर्वाधिक फटका भारतीय उपखंडाला बसला. ब्रिटीशांच्या आगमनापूर्वी भारतात नैसर्गिक कारणांमुळे सुमारे १७ दुष्काळ पडल्याची नोंद इतिहासात आढळते. हे दुष्काळ प्रामुख्याने मान्सूनच्या अपयशामुळे येत असत. परंतु, ईस्ट इंडिया कंपनी आणि त्यानंतरच्या ब्रिटीश क्राउनच्या काळात या दुष्काळांचे स्वरूप पूर्णपणे बदलले. ब्रिटीश राजवटीच्या काळात भारतात तब्बल ३१ दुष्काळ पडले, ज्यापैकी २५ दुष्काळ अत्यंत भीषण स्वरूपाचे होते आणि त्यामध्ये सुमारे ६ कोटी निष्पाप नागरिकांचा भूकबळी गेला.

पूर्व-वसाहतकालीन आणि ब्रिटीशकालीन दुष्काळांमध्ये मूलभूत फरक असा होता की, ब्रिटीश राजवटीतील दुष्काळ हे निव्वळ अन्नाच्या अभावामुळे नव्हे, तर अन्नाचे नियोजनपूर्वक आणि क्रूरपणे केलेले विषमतापूर्ण वाटप आणि धोरणात्मक शोषणामुळे निर्माण झाले होते. ब्रिटीश प्रशासनाने स्वतःचे आर्थिक हितसंबंध, सैन्याची गरज आणि स्वतःच्या नागरिकांचे पोट भरण्याला सर्वोच्च प्राधान्य दिले. जेव्हा कोट्यवधी भारतीय धान्याच्या एका एका कणासाठी तळमळत होते, तेव्हा भारतातून टनांनी धान्य आणि अन्नधान्य ब्रिटन तसेच त्यांच्या मित्रदेशांकडे निर्यात केले जात होते. शोषक जमीन महसूल पद्धत, शेतकऱ्यांवर लादलेला अतोनात कर आणि दुष्काळ निवारणासाठी सरकारी खर्चात केलेली कपात यामुळे परिस्थिती अधिकच बिकट झाली. १८७५ ते १८७६ दरम्यान पडलेला 'द ग्रेट फॅमिन' ज्यामध्ये ५० लाख लोक मरण पावले, आणि १९४३ चा भयानक 'बंगालचा दुष्काळ' ज्यामध्ये विन्स्टन चर्चिल यांच्या धोरणांमुळे ३० लाख लोकांचा बळी गेला, हे ब्रिटीशकालीन क्रूरतेचे जिवंत साक्षीदार आहेत.

मधुमेहाचे प्रकार आणि मानवी शरीरातील जैविक प्रक्रिया

मानवी शरीरात अन्नपचनानंतर निर्माण होणाऱ्या साखरेचे ऊर्जेत रूपांतर करण्यासाठी इन्सुलिन हा संप्रेरक अत्यंत महत्त्वाचा असतो. सामान्यतः, जेव्हा आपण अन्न ग्रहण करतो, तेव्हा स्वादुपिंडातून (Pancreas) इन्सुलिनचा स्राव होतो, जो रक्तातील ग्लुकोजला पेशींमध्ये शोषून घेण्यास मदत करतो. जेव्हा शरीराला ऊर्जेची गरज असते, तेव्हा हे साठवलेले ग्लुकोज वापरले जाते. मात्र, या प्रक्रियेत बिघाड झाल्यास मधुमेहाचा जन्म होतो.

मुख्यत्वे मधुमेहाचे दोन प्रकार आढळतात. पहिला 'टाइप-१ मधुमेह', जो एकूण रुग्णांपैकी सुमारे ५ टक्के लोकांमध्ये आढळतो. या प्रकारात शरीराची प्रतिकारशक्ती स्वादुपिंडातील इन्सुलिन तयार करणाऱ्या पेशींवरच हल्ला करते, ज्यामुळे शरीरात अजिबात इन्सुलिन तयार होत नाही. दुसरा आणि सर्वाधिक आढळणारा प्रकार म्हणजे 'टाइप-२ मधुमेह'. यामध्ये शरीरात इन्सुलिन तयार तर होते, परंतु पेशी त्याला योग्य प्रतिसाद देत नाहीत किंवा इन्सुलिनचा स्राव वेळेवर आणि पुरेशा प्रमाणात होत नाही. परिणामी, रक्तातील साखरेचे प्रमाण अनियंत्रितपणे वाढते. दक्षिण आशियाई लोकसंख्येमध्ये याच 'टाइप-२ मधुमेहाचे' प्रमाण प्रचंड वेगाने वाढत असल्याचे दिसून येते.

जनुकांमध्ये झालेला बदल आणि एपिजीनेटिक्सचा सिद्धांत

सततच्या दुष्काळांचा आणि दीर्घकालीन उपासमारीचा मानवी जनुकांवर काय परिणाम होतो, हे समजून घेण्यासाठी 'एपिजीनेटिक्स' (Epigenetics) हा विज्ञानविषयक सिद्धांत अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो. एपिजीनेटिक्स म्हणजे मानवी वर्तणूक आणि पर्यावरणीय बदलांमुळे जनुकांच्या (Genes) कार्यपद्धतीत होणारे सूक्ष्म बदल. हे बदल डीएनएची मूलभूत रचना न बदलता जनुकांचे संकेत चालू किंवा बंद करण्याचे काम करतात आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे हे बदल पुढील पिढ्यांमध्येही संक्रमित होतात.

सततच्या मानवनिर्मित दुष्काळांचा सामना करताना दक्षिण आशियाई मानवी शरीराने जिवंत राहण्यासाठी एक स्वयंचलित जैविक यंत्रणा विकसित केली, ज्याला विज्ञानात 'स्टार्व्हेशन ॲडाप्टेशन' (Starvation Adaptation) किंवा 'थ्रिफ्टी जीनोम हायपोथेसिस' म्हटले जाते. ज्याप्रमाणे काही प्राणी हिवाळ्यात अन्नाची टंचाई भासू नये म्हणून शरीरात आधीच ऊर्जा साठवून ठेवतात, तसेच दक्षिण आशियाई लोकांच्या शरीराने कमीत कमी उष्मांकामध्ये (Calories) जगण्याची आणि मिळालेली प्रत्येक उष्मांक स्निग्ध पदार्थांच्या (Fat) रूपात यकृत आणि पोटाच्या भागात साठवून ठेवण्याची सवय विकसित केली.

या अनुकूलनामुळे मानवी शरीर इन्सुलिनच्या क्रियेला रोखू लागले. दुष्काळाच्या काळात ग्लुकोज शरीराबाहेर खर्च होऊ नये आणि मेंदूपर्यंत आवश्यक ऊर्जा पोहोचत राहावी यासाठी शरीराने इन्सुलिन प्रतिरोधकता (Insulin Resistance) निर्माण केली. ही यंत्रणा भूकमारीच्या काळात जीव वाचवण्यासाठी अत्यंत फायदेशीर ठरली. परंतु, पिढ्यानपिढ्या शरीराच्या जनुकांमध्ये रुजलेला हा बदल ब्रिटीश राजवट संपल्यानंतरही गायब झाला नाही.

संस्कृती आणि जीवनशैलीचा प्रभाव

या जनुकीय बदलासोबतच दक्षिण आशियातील सांस्कृतिक आणि सामाजिक प्रथांचाही या आजाराच्या प्रसारात मोठा वाटा आहे. दक्षिण आशियाई आहार पद्धतीमध्ये प्रामुख्याने कार्बोहायड्रेट्सचे (पिष्टमय पदार्थ) प्रमाण अधिक असते. तांदूळ, गव्हाची पोळी, विविध प्रकारच्या डाळी आणि गोड पदार्थ हे येथील दैनंदिन आहाराचे मुख्य घटक आहेत. भूतकाळात शेती आणि कष्टाची कामे करताना या आहारातून मिळणारी ऊर्जा वापरली जात असे, मात्र बदलत्या काळात शारीरिक कष्टाचे प्रमाण घटले तरी आहारातील कार्बोहायड्रेट्सचे प्रमाण कायम राहिले.

याव्यतिरिक्त, दक्षिण आशियाई संस्कृतीत अन्नाला प्रेमाचे आणि आदराचे प्रतीक मानले जाते. पाहुण्यांना किंवा घरातील सदस्यांना अतिरिक्त अन्न आग्रहाने वाढणे आणि त्यांनी ते नाकारणे हा अपमान मानला जाण्याची प्रथा अजूनही अनेक समाजांत आहे. त्याचबरोबर, मधुमेह किंवा इतर दीर्घकालीन आजारांकडे पाहण्याचा सामाजिक दृष्टिकोन आणि त्यामुळे वेळेवर वैद्यकीय सल्ला न घेण्याची वृत्ती, तसेच तळागाळातील आरोग्य सुविधांचा अभाव या घटकांमुळे या समस्येने अधिकच उग्र रूप धारण केले आहे.

आधुनिक काळातील गंभीर परिणाम

आजच्या एकविसाव्या शतकात या ऐतिहासिक जनुकीय वारशाचे अत्यंत भयानक आणि विरोधाभासी परिणाम दिसून येत आहेत. ज्या पूर्वजांनी ब्रिटीशकालीन दुष्काळात अन्नाभावी अत्यंत अत्यंत बिकट अवस्था अनुभवली, त्यांच्या आजच्या पिढ्यांकडे अन्नाची मुबलक उपलब्धता आहे. परंतु, आपल्या पेशी अजूनही भूतकाळातील दुष्काळाच्या भीतीने जगतात. आधुनिक काळातील प्रक्रिया केलेले अन्न (Refined Carbs), शर्करायुक्त पेय आणि शारीरिक हालचालींचा अभाव या पार्श्वभूमीवर, शरीराची जुनी साठवणूक करण्याची वृत्ती आज शाप ठरत आहे.

दक्षिण आशियाई लोकांच्या शरीरात इतर वंशीय लोकांच्या तुलनेत कमी स्नायू (Muscle Mass) आणि पोटाच्या भागात जास्त चरबी (Visceral Fat) साठण्याची नैसर्गिक प्रवृत्ती दिसून येते. यामुळे अगदी कमी वजन किंवा सामान्य बीएमआय (BMI) असलेल्या व्यक्तींमध्येही टाइप-२ मधुमेह आणि हृदयविकाराचा धोका वेगाने वाढतो. पूर्वजांना जिवंत ठेवणारी जैविक यंत्रणा आजच्या मुबलकतेच्या युगात मानवी शरीराची शत्रू बनली आहे.

प्रतिबंध आणि भविष्याची दिशा

जरी वसाहतवादाचा हा जनुकीय वारसा अत्यंत कठीण असला, तरी आधुनिक विज्ञान आणि जीवनशैलीतील सकारात्मक बदलांच्या साहाय्याने टाइप-२ मधुमेहावर नियंत्रण मिळवणे पूर्णपणे शक्य आहे. यासाठी वैयक्तिक आणि सामाजिक पातळीवर व्यापक प्रयत्नांची गरज आहे. आहारातील शुद्ध शर्करा आणि प्रक्रिया केलेल्या पिष्टमय पदार्थांचे प्रमाण कमी करून, संपूर्ण अन्नधान्य, भाज्या, आणि प्रथिनांचा (Proteins) समावेश वाढवणे अत्यंत आवश्यक आहे.

याशिवाय, दैनंदिन जीवनशैलीत नियमित शारीरिक व्यायाम, योगासने आणि चालण्याचा व्यायाम यांचा समावेश केल्याने पेशींची इन्सुलिन संवेदनशीलता (Insulin Sensitivity) सुधारण्यास मदत होते. व्यापक आरोग्य जागृती मोहिमा, प्राथमिक आरोग्य केंद्रांची बळकटीकरण आणि नियमित आरोग्य तपासणी याद्वारे पूर्वजांकडून मिळालेल्या या जनुकीय धोक्याचा यशस्वीपणे मुकाबला केला जाऊ शकतो.

 गोडीचा कडवट वारसा

अखेर, दक्षिण आशियातील मधुमेहाची महामारी ही केवळ आहारातील गोडीमुळे निर्माण झालेली समस्या नसून, ती वसाहतवादाच्या शोषणाचा एक कडवट आणि अदृश्य वारसा आहे. ब्रिटीश राजवटीतील धोरणांमुळे लाखो पूर्वजांनी सोसलेली उपासमार आजच्या पिढीच्या रक्तातील साखरेच्या रूपात अजूनही प्रकट होत आहे. इतिहास बदलणे जरी मानवाच्या हातात नसले, तरी या ऐतिहासिक आणि वैज्ञानिक सत्याची योग्य जाणीव ठेवून, आधुनिक जीवनशैलीत सकारात्मक बदल घडवून आणणे नक्कीच शक्य आहे. आरोग्यदायी जीवनशैलीचा स्वीकार करून दक्षिण आशियाई समाज या वसाहतवादी कडवट वारशावर मात करून एका निरोगी भविष्याकडे वाटचाल करू शकतो.