जपानजवळील समुद्रतळावर 'फूल्स गोल्ड'मध्ये अणुपातळीवरील सोन्याचा शोध
टोकियो : जपान जवळील पॅसिफिक महासागरात समुद्रसपाटीपासून सुमारे ७०० मीटर खोलीवर शास्त्रज्ञांना सोन्याचा एक अनोखा साठा आढळला आहे. हे सोने नेहमीप्रमाणे कण किंवा नगेट्सच्या स्वरूपात नसून 'पायराइट' (Pyrite) अर्थात 'फूल्स गोल्ड'च्या स्फटिक रचनेत अणुपातळीवर दडलेले असल्याचे संशोधनातून समोर आले आहे. या शोधामुळे भविष्यात जगभरातील सोन्याच्या खाणींच्या शोधपद्धतीत मोठा बदल होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
हा शोध टोकियोपासून सुमारे ३६० किलोमीटर अंतरावर असलेल्या हिगाशी-आओगाशिमा कॅल्डेरा (Higashi-Aogashima Caldera) या समुद्राखालील ज्वालामुखी परिसरात लागला. संशोधकांनी अत्याधुनिक रोबोटिक पाणबुड्यांच्या मदतीने समुद्रतळावरील खडकांचे नमुने गोळा करून त्यांचे सखोल विश्लेषण केले.
'फूल्स गोल्ड'मध्ये लपलेले खरे सोने
पायराइट हे लोखंड व गंधकापासून बनलेले खनिज आहे. त्याचा रंग आणि चमक सोन्यासारखी असल्याने त्याला 'फूल्स गोल्ड' म्हटले जाते. मात्र यावेळी या खडकामध्ये प्रत्यक्षात अणुपातळीवर दडलेले सोने आढळल्याने शास्त्रज्ञही आश्चर्यचकित झाले.
अत्याधुनिक तंत्रज्ञानातून झाला शोध
संशोधकांनी खडकांमध्ये सूक्ष्म छिद्रे पाडून सेकंडरी आयन मास स्पेक्ट्रोमेट्री (Secondary Ion Mass Spectrometry) या अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने त्यांचे विश्लेषण केले. या प्रक्रियेत पायराइटच्या स्फटिकांमध्ये सोन्याचे अणू विणल्याप्रमाणे समाविष्ट असल्याचे स्पष्ट झाले.समुद्राखालील ज्वालामुखी ठरले कारणीभूत
संशोधकांचा निष्कर्ष
हिगाशी-आओगाशिमा कॅल्डेरामध्ये तीन सक्रिय हायड्रोथर्मल क्षेत्रे आहेत. पृथ्वीच्या गर्भातून बाहेर पडणारे अतितप्त आणि खनिजयुक्त द्रव थंड समुद्राच्या पाण्याशी मिसळल्याने सल्फाइडयुक्त खनिज साठे तयार होतात. याच अनोख्या भूवैज्ञानिक प्रक्रियेमुळे पायराइटमध्ये सोन्याचे प्रमाण वाढल्याचा संशोधकांचा निष्कर्ष आहे.
आर्सेनिकचा महत्त्वाचा वाटा
या संशोधनात पायराइटमध्ये आर्सेनिक, शिसे आणि तांबे यांसारख्या घटकांमुळे स्फटिक रचनेत बदल होऊन सोन्याच्या अणूंना त्यात स्थान मिळाल्याचे आढळले. विशेष म्हणजे, आर्सेनिकचे प्रमाण जितके जास्त, तितके सोन्याचे प्रमाणही अधिक असल्याचे संशोधनातून स्पष्ट झाले.
काही नमुन्यांमध्ये विक्रमी प्रमाण
या परिसराचा अभ्यास २०१५ पासून सुरू आहे. सुरुवातीच्या नमुन्यांमध्ये प्रति दशलक्ष १०२ भाग (102 ppm) इतके सोन्याचे प्रमाण आढळले. जे जगातील अनेक समुद्राखालील खनिज साठ्यांच्या तुलनेत लक्षणीयरीत्या अधिक आहे.
खनिज संशोधनाला नवी दिशा
शास्त्रज्ञांच्या मते, पायराइटच्या रासायनिक संरचनेचा आणि सूक्ष्म घटकांचा अभ्यास करून भविष्यात आतापर्यंत दुर्लक्षित राहिलेले मौल्यवान सोन्याचे साठे शोधणे अधिक सोपे होऊ शकते. त्यामुळे जगभरातील खनिज संशोधन आणि सोन्याच्या शोधमोहीमांना या शोधामुळे नवी दिशा मिळण्याची शक्यता आहे.
टीप : या संशोधनात सोन्याचा अणुपातळीवरील साठा आढळल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. याचा अर्थ हा साठा तातडीने व्यावसायिक उत्खननासाठी उपलब्ध आहे किंवा तो "जगातील सर्वात मोठा खजिना" असल्याचे अद्याप वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेले नाही.
