शास्त्रज्ञांना तब्बल दीड शतकानंतर आले मोठे यश
निसर्गाच्या कुशीत अशी अनेक रहस्ये दडलेली असतात, ज्यांचा आपण विचारही करू शकत नाही. कधीकधी इतिहास स्वतःला अशा पद्धतीने जिवंत करतो की आधुनिक विज्ञानालाही थक्क व्हावे लागते. असाच एक थक्क करणारा आणि वनस्पती शास्त्राच्या जगतात खळबळ उडवून देणारा ऐतिहासिक शोध पूर्व हिमालयाच्या दुर्गम भागात लागला आहे. तब्बल १५८ वर्षांपूर्वी म्हणजेच ब्रिटिश काळात शेवटचे पाहिले गेलेले 'स्यानॅन्थस हुकेरी' (Cyananthus hookeri) हे अत्यंत देखणे आणि दुर्मिळ निळसर जांभळ्या रंगाचे पर्वतीय फूल अरुणाचल प्रदेशातील तावांग जिल्ह्यात पुन्हा एकदा उमललेले पाहायला मिळाले आहे. १८६७ मध्ये महान ब्रिटिश वनस्पतीशास्त्रज्ञ सर जोसेफ डाल्टन हुकर यांनी सिक्कीममध्ये या फुलाची नोंद केली होती. त्यानंतर भारताच्या नकाशावरून हे फूल जणू गायबच झाले होते. मात्र, दीड शतकापेक्षा जास्त काळानंतर भारतीय शास्त्रज्ञांनी या निसर्गखजिन्याचा शोध पुन्हा लावून इतिहास रचला आहे.
भारतीय वनस्पती सर्वेक्षण विभागाचे संशोधक सुभजित लाहिरी आणि मोनालिसा दास यांनी सुधान्सू शेखर दास यांच्या मार्गदर्शनाखाली हा ऐतिहासिक शोध लावला आहे. पूर्व हिमालयातील मागो गावाजवळील चुन्ना दरीत सुमारे ३,६०० मीटर उंचीवर हा वनस्पती वैज्ञानिक सर्व्हे करण्यात आला होता. या मोहिमेदरम्यान शास्त्रज्ञांना खडकाळ उतारावर आणि गवताळ प्रदेशात हे छोटेखानी, देखणे फूल आढळून आले. वनस्पती विश्वात या फुलाचे वर्गीकरण 'कॅम्पॅन्युलेसी' म्हणजे बेलफ्लॉवर कुळात केले जाते. संपूर्ण जगात या प्रजातीच्या केवळ २० वनस्पती आढळतात, ज्या प्रामुख्याने हिमालय आणि चीनच्या उंच पर्वतीय भागात पसरलेल्या आहेत. भारतात यातील नऊ प्रकार उपलब्ध असून, त्यातील 'स्यानॅन्थस हुकेरी' हा प्रकार सर्वात दुर्मिळ मानला जातो. हा शोध आंतरराष्ट्रीय स्तरावर अत्यंत प्रतिष्ठित समजल्या जाणाऱ्या 'ओरिक्स' या संवर्धन विषयक जर्नलमध्ये प्रकाशित करण्यात आला आहे.
हा शोध जितका आनंददायी आहे, तितकीच या प्रकरणाची पार्श्वभूमी गंभीर आणि चिंताजनक आहे. शास्त्रज्ञांनी दिलेल्या माहितीनुसार, ज्या ठिकाणी ही फुले सापडली, तिथे अत्यंत कमी संख्येने या वनस्पती उपलब्ध आहेत. अगदी तीन ते सात वनस्पतींचे छोटे गट तिथे पाहायला मिळाले. संपूर्ण भारतात या प्रजातीचे ५० पेक्षाही कमी परिपक्व वृक्ष किंवा वनस्पती शिल्लक असाव्यात, असा प्राथमिक अंदाज शास्त्रज्ञांनी वर्तवला आहे. या अत्यंत मर्यादित संख्येमुळे आणि भौगोलिक मर्यादांमुळे आंतरराष्ट्रीय निसर्ग संवर्धन संघाच्या निकषांनुसार या फुलाला भारतात 'अत्यंत धोक्यात आलेली' (Endangered) प्रजाती म्हणून घोषित करण्याची शिफारस संशोधकांनी केली आहे. जर या फुलांचे तातडीने संवर्धन केले नाही, तर हे सुंदर फूल कायमचे नष्ट होण्याचा धोका निर्माण झाला आहे.
हा शोध केवळ एका फुलापुरता मर्यादित नसून तो पूर्व हिमालयाच्या समृद्ध जैवविविधतेवर पुन्हा एकदा शिक्कामोर्तब करतो. हिमालयीन परिसर हा केवळ बर्फाच्छादित डोंगर आणि हिमनद्यांसाठी प्रसिद्ध नाही, तर तिथली नाजूक वनस्पती परिसंस्थेची ती खाण आहे. जागतिक तापमानवाढ, हवामान बदल आणि मानवी विकासकामांचे वाढते आक्रमण यामुळे हिमालयातील अशा अनेक दुर्मिळ प्रजाती अस्तित्वाच्या लढाईला सामोरे जात आहेत. अशा काळात दीडशे वर्षांनंतर एखाद्या प्रजातीचे पुनरागमन होणे ही निसर्गप्रेमींसाठी पर्वणी असली, तरीही या प्रजातींचे जतन करण्यासाठी आता व्यापक आणि ठोस पावले उचलण्याची गरज निर्माण झाली आहे. दुर्गम भागातील सातत्यपूर्ण वैज्ञानिक मोहिमांमुळेच आपण आपल्या देशातील अशा गुप्त नैसर्गिक संपत्तीचे रक्षण करू शकू, हाच संदेश या शोधातून मिळतो.
