यंदाच्या पर्यावरण दिनाचे औचित्य साधत, हवामान बदलांमुळे धोक्यात आलेल्या गोव्याला सुरक्षित ठेवण्यासाठी निसर्गाचे संवर्धन, खारफुटीचे रक्षण आणि मोठ्या प्रमाणावर वृक्षारोपण करून शाश्वत विकासाकडे वाटचाल करणे ही काळाची गरज बनली आहे.
यंदाचा जागतिक पर्यावरण दिन २०२६ ‘निसर्गापासून प्रेरणा. हवामानासाठी. आपल्या भविष्यासाठी.’ या संकल्पनेवर साजरा केला जात आहे. ही संकल्पना गोव्यासाठी विशेष महत्त्वाची आहे. सुंदर समुद्रकिनारे, नद्या, खारफुटीची जंगले, पाणथळ प्रदेश आणि पश्चिम घाटातील समृद्ध जैवविविधता ही गोव्याची खरी ओळख आहे. मात्र, हवामान बदलांचे परिणाम आता गोव्यातही दिसू लागले आहेत.
अतिवृष्टी, पूर, किनारपट्टीची धूप, समुद्राच्या पातळीत होणारी वाढ आणि जैवविविधतेला निर्माण होणारा धोका ही आजची वास्तव परिस्थिती आहे. त्यामुळे गोव्याला हवामान बदलांशी जुळवून घेणे आणि त्यासाठी तयार राहणे आवश्यक झाले आहे.
यालाच हवामान लवचिकता (Climate Resilience) असे म्हणतात. म्हणजेच हवामान बदलांमुळे निर्माण होणाऱ्या संकटांचा सामना करण्याची, त्यातून सावरण्याची आणि पुन्हा पूर्ववत उभे राहण्याची क्षमता. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, पूर, दुष्काळ किंवा इतर नैसर्गिक संकटे आली तरी त्यांचा परिणाम कमी करून सुरक्षित राहण्याची तयारी म्हणजे हवामान लवचिकता.
गोवा सरकार या दिशेने विविध उपक्रम राबवत आहे. राज्य हवामान बदल कृती आराखड्याद्वारे जैवविविधता, पाणी, शेती, पर्यटन आणि ऊर्जा यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये हवामान बदलांचे परिणाम कमी करण्यासाठी उपाययोजना आखण्यात आल्या आहेत. तसेच गोवा राज्य जैवविविधता मंडळामार्फत हवामान बदलांबाबत जनजागृती आणि संशोधनालाही प्रोत्साहन दिले जात आहे.
गोव्यातील सर्वात महत्त्वाचा हवामान-लवचिक उपक्रम म्हणजे खारफुटीच्या जंगलांचे संरक्षण. खारफुटीची जंगले समुद्राच्या लाटांपासून किनारपट्टीचे संरक्षण करतात, पूराचा धोका कमी करतात आणि वातावरणातील कार्बन शोषून घेतात. त्यामुळे ती हवामान बदलांशी लढण्यासाठी प्रभावी नैसर्गिक साधन आहेत.
पाणथळ प्रदेशांचे आणि जंगलांचे संवर्धनही तितकेच महत्त्वाचे आहे. हे प्रदेश पावसाचे अतिरिक्त पाणी साठवतात, भूजल वाढवतात आणि अनेक वनस्पती व प्राण्यांना आश्रय देतात. त्यामुळे पर्यावरणाचा समतोल राखण्यास मदत होते.
गोवा सरकारने राज्यात हरित क्षेत्र वाढविण्यासाठी मोठी मोहीम सुरू केली आहे. मुख्यमंत्री डॉ. प्रमोद सावंत यांनी अलीकडेच दहा लाख झाडे लावण्याचा संकल्प जाहीर केला आहे. या मोहिमेअंतर्गत महामार्ग, सार्वजनिक जागा आणि मोकळ्या जमिनींवर मोठ्या प्रमाणावर वृक्षारोपण केले जाणार आहे. शाळा, महाविद्यालये, स्वयं-सहायता गट, जैवविविधता व्यवस्थापन समित्या आणि स्थानिक नागरिक यांचाही यात सहभाग असेल.
झाडे लावल्यामुळे वातावरणातील कार्बन डायऑक्साइडचे प्रमाण कमी होते, हवा शुद्ध राहते, मृदा धूप कमी होते आणि पक्षी व इतर जीवांना अधिवास मिळतो. त्यामुळे वृक्षारोपण हा हवामान बदलांवर मात करण्याचा सोपा आणि प्रभावी उपाय ठरतो.
पाण्याचे संवर्धन हेही हवामान लवचिकतेसाठी महत्त्वाचे आहे. पावसाचे पाणी साठवणे, जलसंधारण करणे आणि भूजल पुनर्भरण वाढवणे यावर सरकार भर देत आहे. त्यामुळे भविष्यातील पाणीटंचाई आणि पूर या दोन्ही समस्यांवर नियंत्रण मिळवता येईल.
गोव्याच्या अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचे क्षेत्र असलेल्या पर्यटनामध्येही बदल होत आहेत. पर्यावरणपूरक पर्यटन, निसर्गभ्रमंती, पक्षीनिरीक्षण आणि खारफुटी पर्यटन यांना प्रोत्साहन दिले जात आहे. यामुळे पर्यावरणाचे संरक्षण तर होतेच, शिवाय स्थानिकांना रोजगाराच्या संधीही मिळतात.
सौरऊर्जेसारख्या नवीकरणीय ऊर्जेचा वापर वाढविणे, ऊर्जा बचत करणे आणि प्रदूषण कमी करणे यालाही प्राधान्य दिले जात आहे. अशा उपाययोजनांमुळे हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन कमी होऊन पर्यावरणाचे रक्षण होण्यास मदत होते.
जागतिक पर्यावरण दिनाची यंदाची संकल्पना आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देते. हवामान बदलांवरील अनेक उपाय निसर्गातच दडलेले आहेत. झाडे, जंगले, नद्या, पाणथळ प्रदेश आणि खारफुटीची जंगले ही आपली नैसर्गिक संरक्षण कवचे आहेत. त्यांचे जतन आणि संवर्धन करणे ही काळाची गरज आहे.
हवामान बदलांशी लढण्याची जबाबदारी केवळ सरकारची नाही. प्रत्येक नागरिकाने झाडे लावणे, पाणी वाचवणे, प्लास्टिकचा वापर कमी करणे आणि पर्यावरणपूरक जीवनशैली स्वीकारणे आवश्यक आहे. निसर्गाचे रक्षण करूनच आपण आपल्या पुढील पिढ्यांसाठी सुरक्षित, हरित आणि शाश्वत गोवा निर्माण करू शकतो.
- डॉ. सुजाता दाबोळकर
