जगाच्या इतिहासात युद्धाने केवळ सीमारेषा बदलल्या नाहीत, तर अर्थव्यवस्थांचे समीकरणही उलथवले आहे. एका बाजूला युद्धामुळे देश उद्ध्वस्त होतात, तर दुसऱ्या बाजूला काही शक्तिशाली देशांसाठी तेच युद्ध मोठ्या नफ्याचे साधन ठरते. शस्त्रास्त्रांचा जागतिक बाजार हा याच विरोधाभासावर उभा आहे, जिथे रक्तपात आणि नफा एकाच वेळी नांदतात.
अमेरिका, रशिया आणि चीनसारख्या महासत्तांनी गेल्या काही दशकांत या बाजारावर वर्चस्व निर्माण केले आहे. संघर्ष सुरू असलेल्या भागांमध्ये शस्त्रांची मागणी वाढते आणि त्यातून अब्जावधींचा व्यापार घडतो. अशा पार्श्वभूमीवर जपानने घेतलेला अलीकडील निर्णय हा केवळ आर्थिक नाही, तर धोरणात्मकदृष्ट्याही महत्त्वाचा ठरतो.
दुसऱ्या महायुद्धानंतर शांततावादी भूमिका स्वीकारलेल्या जपानने दीर्घकाळ स्वतःला आक्रमक लष्करी धोरणांपासून दूर ठेवले होते. त्यांच्या संविधानातील तरतुदींमुळे घातक शस्त्रास्त्रांच्या निर्यातीवर कठोर निर्बंध होते. मात्र, बदलत्या जागतिक सुरक्षेच्या वातावरणात जपानने या मर्यादा सैल केल्या आहेत. पंतप्रधान साने ताकाइची यांच्या नेतृत्वाखालील सरकारने फाइटर जेट, क्षेपणास्त्र आणि युद्धनौका यांसारख्या प्रगत शस्त्रास्त्रांच्या निर्यातीला परवानगी देण्याचा निर्णय घेतला आहे.
हा निर्णय केवळ आर्थिक फायद्यासाठी घेतला आहे असे म्हणणे अपुरे ठरेल. आजच्या बहुध्रुवीय जगात कोणताही देश एकट्याने स्वतःची सुरक्षा सुनिश्चित करू शकत नाही, ही जाणीव जपानने स्पष्टपणे व्यक्त केली आहे. त्यामुळेच त्यांनी ‘विश्वासार्ह भागीदार देशां’ना शस्त्रपुरवठा करण्याची भूमिका मांडली आहे. संयुक्त राष्ट्रांच्या नियमांचे पालन करणाऱ्या देशांनाच हे शस्त्र दिले जाईल, असेही स्पष्ट करण्यात आले आहे.
तथापि, या निर्णयाचे परिणाम अनेक स्तरांवर दिसू शकतात. एका बाजूला जपानचा संरक्षण उद्योग वेगाने वाढू शकतो आणि जागतिक बाजारात नवीन स्पर्धा निर्माण होऊ शकते. दुसऱ्या बाजूला, आशिया-प्रशांत क्षेत्रातील सामरिक संतुलनावरही याचा परिणाम होण्याची शक्यता आहे. शस्त्रास्त्रांची वाढती उपलब्धता ही संघर्षांना अधिक तीव्र बनवू शकते, ही भीतीही तितकीच खरी आहे.
जपानसारख्या शांततावादी प्रतिमेच्या देशाने घेतलेले हे पाऊल म्हणजे जागतिक राजकारणातील बदलत्या वास्तवाचे प्रतीक आहे. युद्ध केवळ रणांगणावरच लढले जात नाही, तर ते आर्थिक आणि धोरणात्मक पातळीवरही चालते आणि या नव्या खेळात जपान आता केवळ प्रेक्षक राहिलेला नाही, तर सक्रिय खेळाडू बनण्याच्या दिशेने वाटचाल करत आहे.
- सचिन दळवी
