इस्रायलच्या दौऱ्यावर असताना अमेरिकेचे सिनेटर लिंडसे ग्राहम यांनी केलेले विधान हे केवळ एक राजनैतिक प्रतिक्रिया नाही, तर ते वॉशिंग्टनच्या बदलत्या मानसिकतेचे द्योतक आहे. महिन्यांचा नव्हे, तर काही आठवड्यांत इराणबाबत मोठा निर्णय होऊ शकतो, हे त्यांचे वक्तव्य मध्यपूर्वेतील तणाव अधिक तीव्र करणारे ठरले आहे. विशेषतः अयातुल्लाह अली खामेनेई यांच्या सत्तेचा शेवट ‘अटळ’ असल्याचे विधान हे अत्यंत टोकाचे मानले जात आहे.
हे विधान अशा वेळी आले आहे, जेव्हा अमेरिका आणि इराण यांच्यात ओमानच्या मध्यस्थीने कूटनीतिक चर्चा सुरू आहे आणि पुढील फेरीची बैठकही निश्चित झाली आहे. एका बाजूला संवाद सुरू असताना, दुसऱ्या बाजूला ‘रेजीम चेंज’सारखी भाषा वापरणे हा स्पष्ट विरोधाभास आहे. यावरून असे दिसते की अमेरिकेत कूटनीती आणि दबाव या दोन्ही पर्यायांना एकाच वेळी पुढे रेटले जात आहे.
तेल अवीवमधील पत्रकार परिषदेत ग्राहम यांनी इस्रायली जनतेला एक महत्त्वाचा राजकीय संदेश दिला. इराणच्या मुद्द्यावर अमेरिका आणि इस्रायलमध्ये कोणतीही फूट नाही. हा संदेश केवळ आश्वासक नसून, तो इराणसाठी इशाराही आहे. दोन देशांतील लष्करी आणि राजनैतिक समन्वय अजूनही मजबूत आहे, हे ठळकपणे दाखवण्याचा हा प्रयत्न होता.
ग्राहम यांनी स्पष्टपणे सांगितले की सध्या दोन मार्ग खुले आहेत. कूटनीतिक आणि लष्करी. अंतिम निर्णय राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प घेतील, असे त्यांनी नमूद केले. हे विधान ट्रम्प प्रशासनाच्या निर्णयप्रक्रियेतील अनिश्चितता दाखवते. शांततापूर्ण तोडगा की थेट संघर्ष, यातील कोणता मार्ग निवडला जाईल, याबाबत अजूनही संभ्रम कायम आहे.
इराण १९७९ नंतर प्रथमच सर्वाधिक कमकुवत अवस्थेत असल्याचा दावा ग्राहम यांनी केला. ढासळलेली अर्थव्यवस्था, मर्यादित लष्करी ताकद आणि अंतर्गत असंतोष यांचा उल्लेख करून त्यांनी ‘रेजीम चेंज’ शक्य असल्याचे चित्र रंगवले. मात्र, इतिहास पाहता अशा अंदाजांमुळे मध्यपूर्वेत स्थैर्यापेक्षा अधिक अस्थिरता निर्माण झाल्याची उदाहरणेही कमी नाहीत.
लिंडसे ग्राहम यांचे हे वक्तव्य अमेरिका-इस्रायल आघाडीची आक्रमक भूमिका अधोरेखित करते, पण त्याचवेळी कूटनीतीच्या शक्यतांवर सावली टाकते. इराणबाबतचा निर्णय काही आठवड्यांत होईल की नाही, हे सांगणे कठीण आहे; मात्र या भाषेने तणावाची पातळी नक्कीच वाढवली आहे. आगामी काळात हा तणाव संवादाकडे वळतो की संघर्षाकडे, याकडे संपूर्ण जगाचे लक्ष लागून राहणार आहे.
- सुदेश दळवी
