श्री चंद्रेश्वर भूतनाथ हे कोकणातील प्राचीन आराध्य दैवत आहे. श्री चंद्रेश्वर भूतनाथचे मंदिर निसर्गसंपन्न चंद्रनाथ पर्वतावर आहे. श्री चंद्रेश्वर म्हणजे स्कंद पुराणात उल्लेख असलेला ‘चंद्रचूड’ आहे. ‘चूड’ म्हणजे शिखा अर्थात केस. ज्या देवतेच्या केसावर चंद्र स्थित आहे, ती देवता म्हणजे श्री चंद्रेश्वर भूतनाथ.
स्कंद पुराणानुसार, प्राचीन काळी अनेक वर्षे पाऊस न पडल्यामुळे दुष्काळ पडला होता. त्यामुळे ऋषी-मुनी आपल्या कुटुंबियांसह कुशावती नदीच्या काठावर स्थायिक झाले. कुशावती नदीचे पाणी कधीही आटत नसे. अनेक वर्षे ते कुशावतीच्या किनारी वास्तव्याला होते. अखेर दुष्काळाची तीव्रता वाढत गेली. त्यामुळे ऋषी-मुनी ज्याच्या मस्तकावर चंद्र स्थित आहे, अशा पार्वतीपती भगवान शिवाच्या आश्रयाला गेले. ऋषी-मुनींनी शिवाची स्तुती केली आणि रक्षण करण्याची विनंती केली. तेव्हा भगवान शिव पर्वताच्या रूपात ऋषींसमोर प्रकट झाले. मेघगर्जनेसारख्या आवाजात त्यांनी ऋषींना सांगितले, ‘काळजी करू नका. माझ्या पर्वतासारख्या शरीरातून बाहेर पडणाऱ्या अनेक झऱ्यांमधील (तीर्थ) पाण्यामुळे आपले जीवन आनंदी आणि समृद्ध होईल. या पाण्याला केवळ स्पर्श केला तरी पापांचा नाश होतो.’ शिव प्रकट झाले, तेव्हा त्यांच्या मस्तकावर सोमकांत शिला होती. त्यातून पाणी वाहत होते. हा प्रवाह आजही अस्तित्वात आहे. त्याला चंद्रशिला म्हणतात. स्कंद पुराणानुसार, दुष्काळ ओसरल्यानंतर ऋषींनी भगवान शिवाला तिथेच राहून भक्तांचे दुःख कमी करण्याची विनंती केली. ऋषींच्या इच्छेनुसार, महादेवांनी पर्वताच्या शिखरावर लिंगाच्या रूपात कायमचे वास्तव्य केले.
अनेक ऋषी-मुनींनी घेतला पर्वतावर आश्रय
भगवान शिव पर्वतावर राहू लागले, तेव्हा गणांचे प्रमुख भूतनाथ गण आणि भैरव गण त्यांना भेटायला आले. त्यांनी शिवाला कैलास पर्वतावर येण्याची विनंती केली. तेव्हा शिवाने गणांनाही त्यांच्यासोबत पर्वतावरच राहण्यास सांगितले. तेव्हापासून हे गणदेखील तिथेच राहू लागले. तेव्हापासून चंद्रेश्वर हे भक्तांचे भय दूर करणारे मुख्य देवता बनले. अनेक ऋषी-मुनींनी या पर्वतावर आश्रय घेतला आहे. त्यांच्याशी संबंधित ठिकाणे त्यांच्या नावाने पवित्र तीर्थस्थळे म्हणून प्रसिद्ध झाली आहेत. उदाहरणार्थ, कपिलतीर्थ, गोमंततीर्थ, सोमतीर्थ, चंद्रोदयतीर्थ इत्यादी. स्कंद पुराणानुसार, या पर्वताची (महालिंग) प्रदक्षिणा पूर्ण केल्यानंतर आणि भगवान चंद्रेश्वराचे दर्शन घेतल्यानंतर भक्त निश्चितच शिवाशी एकरूप होतो.
मंदिरात होणारे उत्सव
महाशिवरात्री : श्री चंद्रेश्वर भूतनाथ संस्थान येथे महाशिवरात्री उत्सवात लघुरुद्राचे आयोजन केले जाते. महाशिवरात्रीच्या दुसऱ्या दिवशी सकाळी पालखी उत्सव होतो. त्यानंतर लालखी उत्सव होतो. गुढी वाटपाने उत्सवाचा समारोप केला जातो.
रामनवमी : या मंदिरात रामनवमी उत्साहात साजरी केली जाते. या दिवशी सकाळी अभिषेक आणि दुपारी १२ वाजता रामजन्म साजरा केला जातो. श्री रामाची पालखी मिरवणूक काढली जाते. आरती आणि महाप्रसादाने उत्सवाचा समारोप होतो.
वार्षिक जत्रोत्सव : श्री चंद्रेश्वर भूतनाथ मंदिराचा वार्षिक जत्रोत्सव एप्रिलमध्ये आयोजित केला जातो. पाच दिवसांच्या उत्सवात लघु रुद्राभिषेक, महाआरती, पुराणवाचन, कीर्तन आणि रथ मिरवणूक असे कार्यक्रम असतात. भक्तांच्या मनोरंजनासाठी सांस्कृतिक कार्यक्रमही आयोजित केले जातात. जत्रोत्सवाची सांगता पालखी मिरवणूक आणि श्री चंद्रेश्वराच्या रथ मिरवणुकीने होते.
श्रावण सोमवार : श्री चंद्रेश्वर भूतनाथ संस्थानात श्रावण महिन्यात विविध कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. महिन्याच्या चार किंवा पाच सोमवारी कार्यक्रम आयोजित करण्याची जबाबदारी प्रमुख नागरिकांना सोपवण्यात येते. अभिषेक, आरती, पालखी, प्रसाद आणि महाप्रसाद असे कार्यक्रम आयोजित केले जातात. भक्ती वाढवणारे, तसेच सांस्कृतिक कार्यक्रमही आयोजित केले जातात.
नवरात्र : श्री चंद्रेश्वर भूतनाथ संस्थानमध्ये नवरात्र मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते. मूर्तीच्या स्थापनेपासून सुरुवात करून, पुराण कीर्तन, नवचंडी, मखर (सिंहासन/झांकी) उत्सव आणि पूर्णाहुती विधी, असे कार्यक्रम आयोजित केले जातात. पालखी मिरवणूक काढली जाते. श्री चंद्रेश्वर भूतनाथ आणि श्री शांतादुर्गा चामुंडेश्वरी देवी यांच्या सलोखा, शमी पानांचे वाटप (सोने लुटणे), सीमा ओलांडणे आणि विसर्जन करून उत्सवाचा समारोप होतो.
कालोत्सव : या दिवशी, चंद्रेश्वर भूतनाथ मंदिरात दुपारी आवळा पूजन, आरती, प्रसाद आणि महाप्रसाद आयोजित केला जातो. आवळा नवमी, वैकुंठ चतुर्दशी आणि कार्तिक पौर्णिमेच्या रात्री श्री चंद्रेश्वराची पालखी मुख्य मंदिरात नेली जाते. त्यानंतर दीपस्तंभ प्रज्वलित केला जातो. यानंतर काला अर्थात दहीकालाचे (काला म्हणजे पोहे, ज्वारी आणि तांदळाचे साल, दूध, दही, ताक, साखर, आंब्याचे लोणचे आणि फळांचे तुकडे मिसळून केलेला पदार्थ.) वितरण केले जाते.
- शशांक प्रीतीदास गांवस देसाई
अध्यक्ष, श्री चंद्रेश्वर भूतनाथ देवस्थान, पर्वत पारोडा
