आयुष्याचा खडतर प्रवास एकट्याने कापताना फक्त अंतर कापले जाते, पण योग्य 'साथ' असेल तरच जगण्याला अर्थ प्राप्त होतो. एकाकीपणाचे शल्य आणि योग्य सोबतीची ओढ व्यक्त करणारी ही एक हृदयस्पर्शी कथा.
“एकटं चालत असताना पावलं झपझप पडतात. रस्ता सरळ दिसतो, शरीर आणि मन एका वेगाने पुढे सरकतं. लक्ष्य जवळ येतं. पण जेव्हा कोणीतरी सोबत असतं, तेव्हा सगळं बदलतं. पावलं कधी अडखळतात, कधी हळूहळू पडतात, तर कधी थांबतात. आणि जर दोघांची लहर जुळली तर... तर ते दोघं अगदी मनाला वाटेल तिथपर्यंत, अगदी असीम दूरवर जाऊ शकतात. पण साथ... साथ हीच महत्त्वाची असते.” काकांचे हे शब्द ऐकून मी गाडीला मारलेली किक थांबवली आणि इंजिन बंद केले.
त्या संध्याकाळी पंधराव्या मजल्यावरून मी आणि काका खाली आलो होतो. बाजूलाच समुद्र... मी जायला निघालो होतो तेव्हाच काका असे बोलले. मी खाली उतरून त्यांच्यासोबत समुद्रकिनारी बसलो.
"काका, तुम्ही असे का बोललात?" मी विचारले.
ते हसले, पण ते हास्य डोळ्यांपर्यंत पोहोचले नाही.
“हो रे. तिच्या हातातली ती नळी पाहिली की मनात काहीतरी चिरतं. दोन महिने झाले; दोन महिने आम्ही या हॉस्पिटललाच घर समजलोय.”
घरी फक्त ते दोघंच राहत होते. मुलगी तिसऱ्या मजल्यावर वेगळ्या वॉर्डमध्ये होती. तिचं शरीर 'मस्क्युलर डिस्ट्रॉफी'ने हळूहळू निष्प्राण होत होतं. तारुण्यातच तिला हा असाध्य आजार जडला, ऑटोइम्यून डिसऑर्डर. डॉक्टरांनी स्पष्ट सांगितलं होतं की, बरे होण्याची खात्री नाही. त्या दिवसापासून काकांचं घर उजाड झालं होतं. काकी सरकारी नोकरीत होत्या, तर काका कलाप्रेमी. एकेकाळी त्यांचं नाटक, सिनेमा आणि संगीत यात नाव होतं. प्रसिद्धी होती, पैसा होता; पण मुलीच्या आजाराने सगळं लयास गेलं.
मी तीन वर्षांपासून त्यांना भेटत होतो, पण कधीही त्यांनी घरची समस्या सांगितली नव्हती. अत्यंत स्वाभिमानाने ते सगळं सहन करत होते. गेली महिनाभर मी त्यांना रोज संध्याकाळी फोन करायचो आणि आजारापेक्षा कलाक्षेत्राबद्दल जास्त बोलत बसायचो. मी मुद्दाम त्यांना नाटक, मालिका आणि जुन्या चित्रपटांवर बोलायला लावत असे; कारण मला माहीत होतं की ते एकटेच काकींची आणि मुलीची सेवा करत होते. दिवसभर हॉस्पिटल, रात्रभर जागरण आणि तरीही चेहऱ्यावर हास्य.
त्या दिवशी मी धीर करून विचारलं, “काका, एवढ्या महागड्या हॉस्पिटलमध्ये कसं जमतंय? आणि इथेच का ठेवलंय?”
काका क्षणभर शांत राहिले आणि मग म्हणाले, “अरे, इथला स्टाफ इतका चांगला आहे की मला फार धावपळ करावी लागत नाही. नाहीतर मी एकटा कसं करणार होतो? आणि पैसे... काय सांगू रे? कसं तरी चालू आहे. रोज काही ना काही व्यवस्था होते. कधी विमा, कधी जुनी गुंतवणूक, तर कधी... कधी काहीतरी सुचतं.”
मी सुन्न झालो, डोळ्यांत पाणी आलं. मी लगेच विषय बदलला, “अहो, ते जुनं नाटक कसं होतं? तो नट कसा होता? तुम्ही सांगत होता ना...”
काकांच्या डोळ्यांत एक चमक आली. ते जणू त्या क्षणी पुन्हा तरुण झाले. “अरे, मी हिरो होतो रे! समुद्रकिनारी उभा राहायचो. शबनमची बॅग खांद्यावर अशी अडकवलेली असायची. लाटा पायाशी येत होत्या, डोळ्यांत स्वप्नं आणि हवेत हात... आणि मग सुरू व्हायचं माझं गाणं, ‘नरवर कृष्णा समान...’ आवाजात तो कंप, ते हातवारे आणि चेहऱ्यावरचे भाव पाहून प्रेक्षक गप्प होऊन बघत असत.”
ते बोलत होते, हात हलवत होते; जणू ते आजही त्याच समुद्रकिनारी उभे आहेत. मी त्यांना न्याहाळत होतो. त्यांचा चेहरा त्या क्षणी उत्साहाने रसरसलेला दिसत होता.
मग अचानक त्यांचा आवाज कातर झाला. “पण रे... मला ते सगळं करायचं होतं. मला एक साथ हवी होती. एक साथीदार, जो माझ्या स्वप्नांना साथ देईल. पण ती मिळाली नाही रे. एकटी लाट कधीच समुद्र बनू शकत नाही. मी एकटा राहिलो, स्वप्नं अपूर्ण राहिली आणि इच्छा अधुऱ्या. बरेच जण असे असतात... जर तेव्हा साथ मिळाली असती, तर कदाचित आज समाधान तरी मिळालं असतं. आता जबाबदाऱ्या पूर्ण केल्या, पण आत एक शल्य राहिलंय. समाधान नाही, केवळ सुख-दुःखाचा पाठलाग... काही समजत नाही.”
त्यांचा आवाज थरथरला आणि डोळ्यांतून अश्रू ओघळले. पहिल्यांदाच मी त्यांना अशा स्थितीत बघितलं होतं. ते खाली बसले आणि डोकं दोन्ही हातांत धरलं. “आयुष्य खरंच उलगडत नाही रे...”
मी त्यांच्याजवळ बसलो आणि खांद्यावर हात ठेवला. “काका, जेव्हा मी बाईकला किक मारली आणि इंजिन बंद केलं, तेव्हा तुम्हाला नक्की काय सांगायचं होतं?”
ते हसले, पण ते हास्य दुःखी होतं. “काही उत्तर नाही रे... मलाही ते उत्तर सापडलं नाही. कदाचित 'साथ' हीच उत्तर असते, पण ती मिळाली नाही.”
त्या संध्याकाळी मी त्यांच्याजवळ बराच वेळ बसून राहिलो. काही बोललो नाही, फक्त सोबत दिली. कधीकधी प्रश्नांना उत्तरं नसतात. पुन्हा त्यांच्या चेहऱ्यावर तोच स्वाभिमानी हसू दिसू लागलं, जणू गाडीचा गिअर बदलावा तसा त्यांनी स्वतःला सावरलं होतं. पण आता त्या हास्यात एकटेपणा नव्हता, तर स्वीकाराची एक शांतता होती.
साथीची शांतता... तीच खरी साथ असते. झपझप चालणारी नव्हे, तर हळूहळू चालणारी आणि थेट मनापर्यंत पोहोचणारी.
डॉ. अनिकेत मयेकर
