भारतीय पर्यावरण चळवळीतील हिरव्या विचारांचा एक तेजस्वी दीपस्तंभ हरपला. माधव गाडगीळ यांच्या निधनाने निसर्ग, लोकशाही आणि विकास यांच्यात समतोल साधण्याचा निर्भीड, विवेकी आवाज शांत झाला आहे.
भारतीय पर्यावरण चळवळीने एक विचारवंत, शास्त्रज्ञ आणि निर्भीड नैतिक आवाज गमावला आहे. माधव गाडगीळ यांचे निधन म्हणजे केवळ एका व्यक्तीचे जाणे नाही, तर निसर्गाशी संवाद साधणाऱ्या, विकासाला प्रश्न विचारणाऱ्या आणि लोकशाही पर्यावरणवादाचा आग्रह धरणाऱ्या विचारपरंपरेचे मोठे नुकसान आहे. त्यांनी पर्यावरण संवर्धनाकडे केवळ भावनिक किंवा आदर्शवादी दृष्टिकोनातून पाहिले नाही, तर तो सामाजिक न्याय, अर्थकारण आणि लोकसहभाग यांच्याशी जोडून पाहिला. त्यामुळेच त्यांचे कार्य आज अधिकच अर्थपूर्ण वाटते.
पश्चिम घाट हा त्यांच्या चिंतनाचा आणि संघर्षाचा केंद्रबिंदू होता. अनेकांसाठी तो केवळ निसर्गसौंदर्याचा प्रदेश असला, तरी गाडगीळ यांच्यासाठी तो देशाच्या पर्यावरणीय सुरक्षिततेचा कणा होता. पावसाचे पाणी अडवणारे डोंगर, नद्यांना जीवन देणारी जंगले आणि हजारो प्रजातींचे आश्रयस्थान असलेला हा भाग अंध विकासाच्या झटक्यात नष्ट होऊ शकतो, याची जाणीव त्यांनी फार आधी करून दिली. विकास आणि संवर्धन यांच्यातील संघर्ष कृत्रिम आहे, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता. निसर्ग नष्ट करून मिळवलेली प्रगती ही अल्पकालीन असून तिची किंमत भविष्यात समाजालाच मोजावी लागते, हे त्यांनी सातत्याने अधोरेखित केले.
पश्चिम घाटावरील तज्ज्ञ समितीच्या अहवालामुळे गाडगीळ व्यापक चर्चेत आले. या अहवालाने विकासाच्या प्रचलित संकल्पनांना आव्हान दिले. पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रांची ओळख पटवून तिथे विकासावर मर्यादा घालण्याची सूचना त्यांनी केली. हा अहवाल अनेकांना अस्वस्थ करणारा ठरला, कारण तो सत्ताकेंद्रांना प्रश्न विचारणारा होता. तरीही, हा दस्तावेज शाश्वत विकासाचा एक महत्त्वाचा संदर्भबिंदू बनला. तो नाकारला गेला, दुर्लक्षित झाला; पण इतिहासात तो दूरदृष्टीचा म्हणून नोंदवला जाईल, यात शंका नाही.
गाडगीळ यांचे संवर्धनविषयक तत्त्वज्ञान केवळ जंगलांपुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी नेहमीच सांगितले की निसर्ग वाचवायचा असेल तर त्या निसर्गात राहणाऱ्या लोकांना केंद्रस्थानी ठेवले पाहिजे. स्थानिक समुदायांना बाजूला सारून केलेले संवर्धन टिकत नाही, असा त्यांचा अनुभव होता. उलट, योग्य माहिती, अधिकार आणि जबाबदारी दिल्यास स्थानिक लोक हेच पर्यावरणाचे सर्वात विश्वासू रक्षक ठरू शकतात. त्यामुळे त्यांनी लोकसहभाग, नागरिक विज्ञान आणि तळागाळातील निर्णयप्रक्रियेचा आग्रह धरला.
पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रांची संकल्पना मांडताना त्यांनी विकासविरोधी भूमिका घेतली, असा आरोप अनेकदा झाला. प्रत्यक्षात, त्यांचा विरोध विकासाला नव्हे, तर बेदरकारपणाला होता. प्रत्येक मोकळ्या जागेवर काँक्रिट ओतणे, डोंगर फोडणे, नद्यांचे प्रवाह बदलणे- या सगळ्याचे दीर्घकालीन परिणाम काय असू शकतात, याचा विचार न करता घेतलेले निर्णय त्यांनी धोकादायक ठरवले. निसर्ग आणि अर्थव्यवस्था यांच्यात समतोल राखणे शक्य आहे, फक्त त्यासाठी दूरदृष्टी आणि संयम आवश्यक आहे, हा त्यांचा आग्रह होता.
जलसंपदा व्यवस्थापन हा त्यांच्या अभ्यासाचा आणखी एक महत्त्वाचा भाग होता. पाणी हा बाजारात विकत घेण्याचा माल नसून तो प्रत्येकाचा मूलभूत हक्क आहे, ही भूमिका त्यांनी ठामपणे मांडली. नद्यांचे संवर्धन, जलसंधारण, पावसाचे पाणी अडवणे आणि स्थानिक पातळीवर जलनियोजन यावर त्यांनी भर दिला. जलसंकट हे केवळ नैसर्गिक नसून ते मानवनिर्मित आहे, हे त्यांच्या लेखनातून आणि कामातून स्पष्ट होते.
हवामान बदलाच्या संदर्भात गाडगीळ हे काळाच्या पुढे विचार करणारे होते. जागतिक तापमानवाढ, बदलते पावसाचे स्वरूप आणि अधिवासांचा ऱ्हास यांचे परिणाम किती गंभीर असू शकतात, याची त्यांनी लवकरच जाणीव करून दिली होती. हवामान बदल हा केवळ वैज्ञानिक विषय नसून तो सामाजिक, आर्थिक आणि नैतिक प्रश्न आहे, असे ते मानत. वेळेत पावले उचलली नाहीत तर त्याची किंमत केवळ मानव नव्हे तर संपूर्ण जीवसृष्टीला मोजावी लागेल, हा त्यांचा इशारा आज अधिकच खरा ठरत आहे.
जंगलतोडीबाबत त्यांची भूमिका अत्यंत स्पष्ट होती. अल्पकालीन नफ्यासाठी जंगले नष्ट करणे म्हणजे भविष्यातील आपत्तीला आमंत्रण देणे, असे ते सांगत. भूस्खलन, दुष्काळ, पूर, जैवविविधतेचा ऱ्हास- या सगळ्यांची मुळे जंगलांच्या विनाशात दडलेली आहेत. झाडे म्हणजे विकासातील अडथळे नसून ती स्थिर आणि सुरक्षित भविष्यासाठीची गुंतवणूक आहेत, हा त्यांचा संदेश होता.
शहरीकरणाबाबतही त्यांनी महत्त्वाची मते मांडली. शहरांनी निसर्गाशी संघर्ष न करता त्याच्याशी सुसंवाद साधला पाहिजे. हरित क्षेत्रे, नैसर्गिक निचरा व्यवस्था आणि स्थानिक परिसंस्थांचा सन्मान करणारे नियोजन हेच शाश्वत शहरी विकासाचे आधारस्तंभ असू शकतात, असे ते मानत.
पारंपरिक ज्ञानाबद्दल त्यांना विशेष आदर होता. आधुनिक विज्ञान महत्त्वाचे असले तरी शतकानुशतके वापरात असलेल्या स्थानिक पद्धतींमध्येही शाश्वततेची उत्तरे दडलेली आहेत, हे त्यांनी दाखवून दिले. शेती, वनव्यवस्थापन किंवा जलसंधारण- या सगळ्या क्षेत्रांत पारंपरिक ज्ञान आणि आधुनिक विज्ञान यांचा संवाद घडवण्यावर त्यांनी भर दिला.
खाणकाम आणि औद्योगिकीकरणाच्या बाबतीत त्यांनी टोकाची भूमिका घेतली नाही. उद्योग आवश्यक आहेत, पण ते पर्यावरण आणि समाज यांच्या मर्यादा ओलांडून चालता कामा नयेत, ही त्यांची भूमिका होती. अनियंत्रित खाणकामामुळे निसर्गाचा ऱ्हास, स्थानिक लोकांचे विस्थापन आणि संसाधनांचा अपव्यय कसा होतो, हे त्यांनी स्पष्टपणे मांडले.
सरकार आणि धोरणकर्त्यांबाबत ते केवळ टीकाकार नव्हते, तर जबाबदारीची जाणीव करून देणारे होते. मजबूत पर्यावरणीय कायदे, प्रभावी अंमलबजावणी आणि पारदर्शकता याशिवाय शाश्वतता शक्य नाही, असा त्यांचा विश्वास होता. पर्यावरण संरक्षण ही केवळ घोषणांची बाब नसून ती राजकीय इच्छाशक्ती आणि सार्वजनिक सहभागाची कसोटी आहे, हे त्यांनी वारंवार सांगितले.
माधव गाडगीळ यांचा वारसा म्हणजे प्रश्न विचारण्याची हिंमत, निसर्गाशी नम्रतेने वागण्याची शिकवण आणि विकासाच्या संकल्पनेला मानवी चेहरा देण्याचा प्रयत्न. त्यांच्या जाण्याने निर्माण झालेली पोकळी भरून काढणे कठीण आहे. मात्र, त्यांनी दाखवलेला मार्ग, त्यांनी रोवलेले विचार आणि त्यांनी जागवलेली जाणीव- हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल. निसर्ग जपणे म्हणजे भविष्य जपणे, हा धडा त्यांनी आपल्याला दिला आहे. तो विसरणे हीच त्यांच्याशी केलेली सर्वात मोठी बेईमानी ठरेल.
- क्रांती गोडबोले-पाटील
