सुंदर समुद्रकिनारे, स्वादिष्ट सीफूड, जलक्रीडा आणि पर्यटकांनी गजबजलेली पर्यटन ठिकाणे ही आंतरराष्ट्रीय पातळीवर गोव्याची ओळख सर्वश्रृत आहे. मात्र, गोव्याच्या समुद्राच्या पाण्याखाली एक वेगळेच जग दडलेले आहे, ज्याचा अनुभव सामान्य पर्यटकांना फारसा मिळत नाही. खडकाळ सागरी अधिवास, रंगीबेरंगी मासे, शिंपले, स्पंज आणि इतर समुद्री जीवसृष्टी यांच्या माध्यमातून गोव्यात पाण्याखालील पर्यावरणपूरक पर्यटन विकसित करण्याची मोठी संधी आहे. थायलंड, इंडोनेशिया, मालदीव आणि फिलिपाइन्स यांसारख्या आशियाई देशांच्या अनुभवातून शिकून गोवा पर्यटन, सागरी जैवविविधता संवर्धन, पर्यावरण शिक्षण आणि स्थानिक रोजगार यांची सांगड घालू शकतो.
पाण्याखालील पर्यावरणपूरक पर्यटनामध्ये स्नॉर्केलिंग, स्कूबा डायव्हिंग, पाण्याखालील छायाचित्रण आणि सागरी जैवविविधतेची मार्गदर्शित सफर अशा उपक्रमांचा समावेश होतो. पारंपरिक पर्यटनापेक्षा या पर्यटनाचे उद्दिष्ट वेगळे आहे. केवळ पर्यटकांची संख्या वाढविणे हा त्याचा हेतू नसून, सागरी परिसंस्थांचे संरक्षण करणे आणि स्थानिक समुदायांना आर्थिक लाभ मिळवून देणे हे त्याचे महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे. पर्यटकांना समुद्रातील जीवसृष्टी जवळून पाहता येते, विविध सागरी जीवांची माहिती मिळते आणि समुद्र स्वच्छ ठेवण्याचे महत्त्व समजते. योग्य नियोजन केल्यास अशा पर्यटनातून पर्यावरणाविषयी जागरूकता वाढण्याबरोबरच स्थानिक लोकांसाठी रोजगाराच्या नवीन संधीही निर्माण होऊ शकतात.
आशियातील अनेक देशांनी या क्षेत्रात उल्लेखनीय काम केले आहे. थायलंडमध्ये सागरी उद्याने, स्कूबा डायव्हिंगची ठिकाणे आणि प्रवाळ परिसंस्थांच्या संवर्धनासाठी राबविण्यात येणारे उपक्रम पर्यटकांना आकर्षित करतात. कोह ताओ येथे डायव्हिंग प्रशिक्षणाची सांगड प्रवाळ संवर्धन आणि पर्यावरण जागृतीशी घालण्यात आली आहे. मालदीवमध्ये पर्यटन व्यवसायांच्या सहकार्याने प्रवाळ पुनर्स्थापना आणि सागरी संवर्धनाचे उपक्रम राबविले जातात. इंडोनेशियामध्ये समुद्रातील लहान आणि वैशिष्ट्यपूर्ण जीवसृष्टी पाहण्यासाठी विशेष डायव्हिंग पर्यटन विकसित झाले आहे. यामध्ये समुद्री घोडे, न्युडिब्रँक आणि इतर सूक्ष्म समुद्री जीवांचा समावेश होतो. २०१७ मध्ये ‘Marine Policy’ या नियतकालिकात प्रकाशित झालेल्या एका संशोधनानुसार, इंडोनेशिया आणि फिलिपाइन्समधील विशिष्ट प्रकारच्या समुद्रतळावरील जीवसृष्टीच्या निरीक्षणाशी संबंधित डायव्हिंग पर्यटनातून एकत्रितपणे दरवर्षी १५ कोटी अमेरिकी डॉलरपेक्षा अधिक उत्पन्न मिळत होते आणि २,२०० हून अधिक लोकांना रोजगार मिळत होता. हे त्या काळातील अंदाज असले, तरी विशेष स्वरूपाच्या पाण्याखालील पर्यटनाची आर्थिक क्षमता त्यातून स्पष्ट होते.
गोव्यालाही आपल्या किनारी परिसंस्थांच्या आणि सध्याच्या पर्यटन सुविधांच्या आधारे या क्षेत्रात प्रगती करण्याची संधी आहे. मुरगावजवळील ग्रांडे आयलंड हे स्कूबा डायव्हिंगसाठी परिचित ठिकाण आहे. येथील आसपासचे सागरी पाणी, खडकाळ अधिवास आणि समुद्री जीवसृष्टी यांचा उपयोग शैक्षणिक स्वरूपाच्या पाण्याखालील पर्यटनासाठी करता येऊ शकतो. गोव्यातील खाड्या, खारफुटीची वने आणि भरती-ओहोटीच्या पट्ट्यातील अधिवास यांच्याशी संबंधित निसर्गपर्यटनही विकसित करता येईल. मात्र, प्रत्येक ठिकाण स्कूबा डायव्हिंगसाठी योग्य असेलच असे नाही.
या पर्यटनाच्या विकासात वैज्ञानिक संशोधनाची महत्त्वाची भूमिका असू शकते. २०२६ मध्ये प्रकाशित झालेल्या गोव्याच्या किनारपट्टीवरील भरती-ओहोटीच्या क्षेत्रातील मृदुकाय समुद्री जीवांच्या अभ्यासात १७ ठिकाणांवर ८६ प्रजातींची नोंद करण्यात आली. अशा जैवविविधतेच्या नोंदींचा उपयोग पर्यावरण शिक्षणाच्या कार्यक्रमांमध्ये करता येऊ शकतो. तथापि, नवीन पाण्याखालील पर्यटनस्थळे निश्चित करण्यापूर्वी समुद्रातील अधिवासांचे सविस्तर सर्वेक्षण आवश्यक आहे. माशांची विविधता, पाण्याची गुणवत्ता, पाण्याखालील दृश्यता, समुद्रप्रवाह, अधिवासांची स्थिती आणि ऋतुमानानुसार होणारे बदल यांचा अभ्यास करूनच पर्यटनासाठी योग्य ठिकाणांची निवड करायला हवी.
गोव्यात पाण्याखालील निसर्गदर्शनासाठी मार्गिका विकसित करता येतील. प्रशिक्षित मार्गदर्शकांच्या मदतीने पर्यटकांना सागरी जीवांची ओळख करून देता येईल. छायाचित्रण, डिजिटल माहिती आणि नागरिक-विज्ञान उपक्रमांतून सागरी जैवविविधतेची नोंद व संशोधनालाही चालना मिळू शकते.
या उपक्रमात स्थानिक समुदायांचा सहभाग अत्यंत महत्त्वाचा आहे. स्थानिक युवक, मच्छीमार, बोटचालक आणि पर्यटन क्षेत्रातील कामगार यांना प्रशिक्षण देऊन सागरी निसर्गमार्गदर्शक, सुरक्षा सहाय्यक आणि जैवविविधता प्रशिक्षक म्हणून रोजगार उपलब्ध करून देता येईल. समुद्राच्या परिस्थितीविषयी आणि ऋतुमानातील बदलांविषयी असलेले स्थानिकांचे ज्ञान वैज्ञानिक संशोधनाला पूरक ठरू शकते. पर्यटन व्यवसायांनी आपल्या उत्पन्नातील ठरावीक आणि पारदर्शक हिस्सा सागरी निरीक्षण, पर्यावरण शिक्षण आणि अधिवास संरक्षणासाठी वापरावा. यामुळे पर्यटनाचे आर्थिक फायदे स्थानिक लोकांपर्यंत पोहोचण्यास मदत होईल.
मात्र, या विकासात पर्यावरणीय काळजी घेणे आवश्यक आहे. अनियंत्रित डायव्हिंग आणि स्नॉर्केलिंगमुळे पर्यटक समुद्री जीवांना स्पर्श करतात, त्यांना त्रास देतात किंवा नाजूक अधिवासांवर उभे राहतात, तेव्हा पर्यावरणाचे नुकसान होऊ शकते. भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील मालवण सागरी अभयारण्यात मनोरंजनासाठी केल्या जाणाऱ्या डायव्हिंगमुळे प्रवाळांना झालेल्या नुकसानीची नोंद २०२० मध्ये Marine Pollution Bulletin या नियतकालिकातील संशोधनात करण्यात आली होती. हा अनुभव गोव्यासाठीही महत्त्वाचा धडा आहे. पर्यटनस्थळांवर पर्यटकांची योग्य मर्यादा निश्चित करणे, मार्गदर्शकांना पर्यावरणपूरक पद्धतींचे प्रशिक्षण देणे, सुरक्षिततेची व्यवस्था करणे आणि पर्यावरणीय नुकसान आढळल्यास पर्यटन उपक्रम थांबविणे आवश्यक आहे.
या दिशेने पहिले पाऊल म्हणून ग्रांडे आयलंडजवळील वैज्ञानिकदृष्ट्या योग्य ठरलेल्या ठिकाणी मर्यादित प्रायोगिक प्रकल्प सुरू करता येईल. विद्यापीठे, सागरी संशोधक, पर्यटन विभाग आणि स्थानिक व्यावसायिक यांनी एकत्र येऊन जैवविविधतेची नोंद करावी, पर्यटकांच्या हालचालींचा पर्यावरणावर होणारा परिणाम तपासावा आणि या पर्यटनाची आर्थिक व्यवहार्यता अभ्यासावी. मांडवी आणि चापोरा यांसारख्या खाड्यांमध्ये पाण्याखालील डायव्हिंगपेक्षा पृष्ठभागावरून निसर्गदर्शन, कयाकिंग आणि पर्यावरण शिक्षण अधिक योग्य ठरू शकते. कृत्रिम प्रवाळभित्ती किंवा पाण्याखालील शिल्पे उभारण्याचे प्रस्तावही सखोल पर्यावरणीय अभ्यास आणि आवश्यक परवानग्यांनंतरच विचारात घ्यावेत.
पाण्याखालील पर्यावरणपूरक पर्यटनामुळे गोव्याच्या पर्यटन अर्थव्यवस्थेला नवी दिशा मिळू शकते. केवळ पर्यटकांची संख्या वाढविणे हे उद्दिष्ट न ठेवता, पर्यावरण संवर्धनाला प्रोत्साहन देणारे आणि स्थानिक उपजीविकेला आधार देणारे अनुभव निर्माण करणे आवश्यक आहे. वैज्ञानिक नियोजन, स्थानिक समुदायांचा सहभाग आणि प्रभावी पर्यावरणीय नियम यांच्या मदतीने गोवा आपल्या समुद्राच्या पाण्याखालील जगाला एक जिवंत प्रयोगशाळा आणि आकर्षक नैसर्गिक पर्यटनस्थळ बनवू शकतो. या विकासाचा पाया सागरी जैवविविधतेचे संरक्षण हाच असला पाहिजे, जेणेकरून भविष्यातील पिढ्यांनाही गोव्याच्या समुद्रातील समृद्ध जीवसृष्टीचा आनंद घेता येईल आणि तिच्यापासून खूप काही शिकता येईल.
