आयुष्यातील काही आठवणी कधीच पुसल्या जात नाहीत. विशेषतः ज्या आठवणी आपल्याला भीतीचा अनुभव देतात आणि निसर्गापुढे माणूस किती लहान आहे, याची जाणीव करून देतात. माझ्या बालपणीची अशीच एक आठवण म्हणजे २६ डिसेंबर २००४ रोजी आलेल्या हिंद महासागरातील त्सुनामीची. त्या वेळी मी बहुधा पाचवी किंवा सहावीत शिकत होते. आजही त्या दुपारचा विचार केला की मनात भीती, गोंधळ आणि पराधीनतेच्या भावना जाग्या होतात.
तो रविवारचा दिवस होता. दुपारचे जेवण झाल्यानंतर आम्ही सर्वजण घरी विश्रांती घेत होतो. मी झोपले होते की फक्त आराम करत होते, हे आता नीटसे आठवत नाही. मात्र अचानक खिडकीबाहेर काहीतरी वेगळे दिसल्याने माझे लक्ष तिकडे गेले. सहज बाहेर डोकावून पाहिले असता, आमच्या घराच्या मागून वाहणाऱ्या नदीमध्ये काहीतरी विचित्र हालचाल दिसली. पाण्यावर पांढऱ्या रंगाचा फेस तयार झाला होता आणि त्या फेसाळलेल्या पाण्याच्या लाटा हळूहळू नदीच्या काठाकडे आणि आमच्या घराच्या दिशेने येताना दिसत होत्या.
आमचे घर शापोरा नदीच्या अगदी तीरावर आहे. त्यामुळे नदीतील पाण्याची नेहमीची हालचाल आम्हाला परिचित होती. पण त्या दिवशी दिसणारे दृश्य वेगळेच होते. त्या वेळी ओहोटी होती. नदीपात्रातील वाळू पूर्णपणे कोरडी दिसत होती. अशा वेळी अचानक पाणी वाढू लागले आणि नदीच्या काठाकडे सरकू लागले. पाण्यावर तरंगणारा पांढरा फेस हे दृश्य आणखी विचित्र बनवत होता.
सुरुवातीला मी या घटनेमागचे नेहमीचे कारण शोधण्याचा प्रयत्न केला. कदाचित नदीतून जाणाऱ्या जहाजांमुळे पाण्याच्या लाटा तयार झाल्या असतील, असा विचार मनात आला. आमच्या परिसरात शापोरा नदीत वाळू काढण्याचे कामही चालत असे. कदाचित त्या कामामुळे पाण्याची पातळी वाढली असावी, असेही वाटले. नदीत नेहमी दिसणारे पांढरे पक्षी किंवा बगळ्यांचा थवा पाण्यावर तरंगत असावा, असाही एक विचार मनात आला. आणखी एक शक्यता म्हणजे धरणातून पाणी सोडले असावे. मात्र यापैकी कोणतेही कारण त्या दृश्याचे समाधानकारक स्पष्टीकरण देत नव्हते.
दरम्यान, घरातील दूरचित्रवाणीवर बातम्या सुरू होत्या. अचानक हिंद महासागरात आलेल्या प्रचंड त्सुनामीच्या बातम्या प्रसारित होऊ लागल्या. तमिळनाडू, केरळ आणि अंदमान-निकोबार बेटांसह भारताच्या अनेक किनारपट्टीच्या भागांना या आपत्तीचा मोठा फटका बसल्याचे समजले. तेव्हा आम्हाला जाणवले की आमच्या नदीतील पाण्याची ही असामान्य हालचाल कदाचित याच नैसर्गिक आपत्तीशी संबंधित असू शकते.
तोपर्यंत मी 'त्सुनामी' हा शब्द फारसा ऐकला नव्हता. शाळेत शिकणाऱ्या लहान मुलीला त्सुनामी म्हणजे काय, ती कशी निर्माण होते आणि तिची ताकद किती भयानक असते, याची कल्पना असण्याचे कारण नव्हते. पण त्या दिवशी दूरचित्रवाणीवरील बातम्या आणि विनाशाची दृश्ये पाहून या शब्दाचा अर्थ काही मिनिटांतच समजू लागला. अनेक लोकांनी आपली घरे, कुटुंबीय आणि प्राण गमावल्याच्या बातम्या समोर येत होत्या. समुद्राच्या प्रचंड शक्तीमुळे संपूर्ण किनारपट्टीवरील जनजीवन विस्कळीत झाले होते.
साहजिकच आमच्या कुटुंबात भीतीचे वातावरण निर्माण झाले. आमचे घर नदीच्या अगदी जवळ असल्यामुळे पाणी घरापर्यंत पोहोचले तर काय होईल, हा विचार सतत मनात येत होता. नदीतील पाणी नेहमीपेक्षा किनाऱ्याच्या अधिक जवळ आलेले दिसत होते. मी पाहिलेल्या लाटा फार मोठ्या नव्हत्या; पण पाण्याची असामान्य हालचालच आम्हाला घाबरवण्यासाठी पुरेशी होती. त्या संध्याकाळची एक आठवण आजही माझ्या मनात ताजी आहे. मी माझ्या कुटुंबीयांसोबत घराच्या मागील अंगणात बसून नदीकडे पाहत होते. रात्रीपर्यंत पाणी असेच वाढत राहिले तर काय होईल, याचा विचार मनात येत होता. पाणी घरात शिरले तर? आम्ही कुठे जाणार? घरातून बाहेर कसे पडणार? अशा अनेक प्रश्नांनी मनात घर केले होते. त्या रात्री झोपायलाही भीती वाटत होती. आम्ही सतत दूरचित्रवाणीवरील बातम्या पाहत होतो आणि आमच्या परिसराला किती धोका आहे, याची माहिती घेण्याचा प्रयत्न करत होतो.
या अनुभवातील सर्वात भीतीदायक गोष्ट म्हणजे हजारो किलोमीटर दूर घडणाऱ्या नैसर्गिक आपत्तीची झळ आपल्या घरापर्यंतही पोहोचू शकते, याची झालेली जाणीव. दूरचित्रवाणीवर दिसणारी विध्वंसाची दृश्ये एका बाजूला होती, तर आमच्या घरामागील नदीतील पाण्याची असामान्य हालचाल दुसऱ्या बाजूला होती. त्यामुळे ती आपत्ती आमच्यासाठी केवळ बातमी राहिली नव्हती, तर ती आमच्या अगदी जवळ आल्याची भावना निर्माण झाली होती.
काळ पुढे सरकला आणि नंतर मला समजले की २६ डिसेंबर २००४ रोजी आलेल्या त्सुनामीचे मुख्य कारण इंडोनेशियातील सुमात्रा बेटाजवळ समुद्राखाली झालेला प्रचंड भूकंप होते. आधुनिक इतिहासातील ही सर्वात विनाशकारी नैसर्गिक आपत्तींपैकी एक होती. गोव्याला भारताच्या पूर्व किनारपट्टीप्रमाणे मोठ्या प्रमाणावर विध्वंसाचा सामना करावा लागला नाही. मात्र उत्तर गोव्याच्या जिल्हा आपत्ती व्यवस्थापन आराखड्यात या त्सुनामीचे समुद्र आणि नद्यांवरील परिणाम नोंदवलेले आहेत.
आज अनेक वर्षांनंतर मागे वळून पाहताना जाणवते की त्या घटनेने मला विज्ञान समजण्याआधीच एक महत्त्वाचा धडा दिला. निसर्ग नेहमीच मोठ्या लाटा, मोठे आवाज किंवा प्रत्यक्ष विध्वंसाच्या रूपात आपली ताकद दाखवत नाही. कधीकधी पाण्याच्या हालचालीतील एखादा छोटासा आणि अनपेक्षित बदलही मनावर कायमचा ठसा उमटवून जातो.
त्या रविवारी दुपारी मी एक शाळकरी मुलगी होते. माझ्या घरामागची नेहमीची नदी अचानक अशी का वागत आहे, हे समजून घेण्याचा प्रयत्न करत होते. आज मात्र विज्ञान आणि पर्यावरणाच्या अभ्यासाच्या दृष्टीने त्या आठवणीकडे पाहताना समुद्राच्या हालचाली, किनारपट्टीवरील धोके आणि आपत्ती व्यवस्थापनाचे महत्त्व अधिक चांगल्या प्रकारे समजते. पण त्या दुपारची भावना आजही तशीच आहे.
माझ्यासाठी 'त्सुनामी' हा शब्द केवळ विज्ञानातील एक संज्ञा किंवा वर्तमानपत्रातील बातमी नाही. तो मला माझ्या बालपणीच्या एका दुपारी घेऊन जातो. नदीकाठी असलेले आमचे शांत घर, पाण्यावर दिसणारा पांढरा फेस आणि रात्री काय होईल या काळजीने एकत्र बसलेले माझे कुटुंब, हे सर्व डोळ्यांसमोर उभे राहते.
काही आपत्तींच्या आठवणी छायाचित्रांमधून आणि बातम्यांमधून जपल्या जातात, तर काही वैयक्तिक अनुभवांतून मनात कायमच्या कोरल्या जातात. २००४ च्या त्सुनामीची माझी आठवण कायमच माझ्या बालपणीच्या घरामागे वाहणाऱ्या शापोरा नदीशी जोडलेली राहील.
