कला म्हटली की आपल्या डोळ्यांसमोर रंग, कुंचला आणि कॅनव्हास येतो. मात्र, विज्ञान आणि कला यांच्या संगमातून सर्जनशीलतेचे एक नवे क्षेत्र उदयास येत आहे. या क्षेत्रात सूक्ष्मजीवांचा वापर कलात्मक अभिव्यक्तीसाठी केला जातो. याला ‘मायक्रोबियल आर्ट’ किंवा ‘अगर आर्ट’ असे म्हणतात. सूक्ष्मजीवांनी निर्माण केलेले नैसर्गिक रंग आणि त्यांच्या वाढीमुळे तयार होणारे विविध आकार वापरून चित्रे आणि आकर्षक कलाकृती साकारल्या जातात. आज सूक्ष्मजीव कला विज्ञान शिक्षण, संग्रहालये, प्रदर्शने आणि आधुनिक कलादालनांमध्ये लक्ष वेधून घेत आहे.
गोव्यातील दोनापावला येथील वैज्ञानिक तथा औद्योगिक संशोधन परिषद–राष्ट्रीय समुद्रविज्ञान संस्था (CSIR–NIO) यांच्या स्थापना दिनानिमित्त आयोजित सूक्ष्मजीव कला उपक्रमाने विज्ञान आणि सर्जनशीलतेमधील हा अनोखा संबंध अधोरेखित केला. या उपक्रमात संशोधकांनी सूक्ष्मजीवांच्या संवर्धित नमुन्यांचा वापर करून सागरी जीवांपासून प्रेरित रंगीत चित्रे कशी तयार करता येतात, हे दाखवून दिले. या उपक्रमामुळे विद्यार्थ्यांना आणि उपस्थितांना सूक्ष्मजीवांचे सौंदर्य तसेच सागरी परिसंस्थेतील त्यांचे महत्त्व समजण्यास मदत झाली. जैवप्रकाश निर्माण करणारे जीवाणू आणि खारफुटीच्या गाळातील सूक्ष्मजीवांच्या क्रियांचे प्रात्यक्षिक यांमुळे सागरी विज्ञान आणि पर्यावरण जागृती यांचीही ओळख करून देण्यात आली.
सूक्ष्मजीव कलेचा इतिहास रंजक आहे. पेनिसिलिनचा शोध लावणारे प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ सर अलेक्झांडर फ्लेमिंग हे सूक्ष्मजीवांच्या कलात्मक क्षमतेचा शोध घेणाऱ्या सुरुवातीच्या संशोधकांपैकी एक होते. त्यांनी रंगद्रव्ये निर्माण करणाऱ्या जीवाणूंचा वापर करून संवर्धन माध्यमावर रंगीत चित्रे तयार केली. सूक्ष्मजीव नैसर्गिक रंग निर्माण करू शकतात आणि वैशिष्ट्यपूर्ण आकार तयार करू शकतात, हे त्यांच्या प्रयोगांतून स्पष्ट झाले. यामुळे सूक्ष्मजीवशास्त्र आणि सर्जनशीलता यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करण्यास पुढील संशोधक आणि कलाकारांना प्रेरणा मिळाली.
सूक्ष्मजीव कलेमागील विज्ञान त्यांच्या रंगद्रव्ये निर्माण करण्याच्या आणि विशिष्ट पद्धतीने वाढण्याच्या क्षमतेत दडलेले आहे. काही जीवाणू, बुरशी आणि यीस्ट पिवळ्या, नारिंगी, लाल तसेच इतर छटांचे नैसर्गिक रंग निर्माण करतात. योग्य संवर्धन माध्यमावर या सूक्ष्मजीवांची वाढ नियंत्रित पद्धतीने केल्यास फुले, निसर्गदृश्ये, सागरी जीव आणि अमूर्त रचनांसारखी चित्रे तयार होऊ शकतात. त्यामुळे सूक्ष्मजीव कला ही केवळ आकर्षक चित्रे तयार करण्यापुरती मर्यादित नसून, सूक्ष्मजीवांची विविधता आणि जैविक प्रक्रिया समजून घेण्याचे प्रभावी माध्यम ठरू शकते.
जगभरातील संग्रहालये आणि कलादालने ‘बायो-आर्ट’ या व्यापक क्षेत्रालाही व्यासपीठ उपलब्ध करून देत आहेत. या कलाप्रकारात सजीव, जैविक पदार्थ, जैवतंत्रज्ञान आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा समन्वय साधला जातो. प्रत्येक बायो-आर्ट प्रदर्शनात जिवंत सूक्ष्मजीवांचा प्रत्यक्ष वापर होत नसला, तरी अशा उपक्रमांमधून विज्ञानाला कलात्मक अभिव्यक्तीशी जोडण्याच्या नव्या संधी स्पष्ट होतात.
लंडनमधील व्हिक्टोरिया अँड अल्बर्ट संग्रहालयाने २०२२ मध्ये ‘अनरुली ऑब्जेक्ट्स’ हा जैवकला आणि हवामान बदलाशी संबंधित प्रकल्प सादर केला. या प्रकल्पात सायनोबॅक्टेरियाशी संबंधित कलाकृती आणि ‘लिव्हिंग लेटेक्स’ या जिवंत जैविक प्रक्रियांशी निगडित पदार्थाचा समावेश होता. यामुळे जैविक प्रक्रियांमधून नावीन्यपूर्ण कलाकृती कशा साकारता येतात, हे दाखवून देण्यात आले. ब्रिटनमधील लीड्स येथील थॅकरे म्युझियम ऑफ मेडिसिनमध्ये २०२४ मध्ये ‘फ्रॅजाइल मायक्रोबायोम्स’ हे प्रदर्शन आयोजित करण्यात आले. ब्रिटिश जैवकलाकार अॅना ड्युमिट्रिऊ यांनी वस्त्रकला, शिल्पे, ऐतिहासिक वस्तू आणि तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून मानव आणि सूक्ष्मजीव यांच्यातील संबंध मांडले. संसर्गजन्य रोग, प्रतिजैविके आणि मानवी शरीराशी संबंधित सूक्ष्मजीव समुदाय हे त्यांच्या कलाकृतींचे महत्त्वाचे विषय होते.
जर्मनीतील कार्लस्रूहे येथील ZKM कला आणि माध्यम केंद्र हे कला, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान यांना एकत्र आणणारे महत्त्वाचे संस्थान आहे. अमेरिकेत न्यू इंग्लंड बायोलॅब्समधील बर्कमन प्रयोगशाळेने कलाकार मारिया पेनील कोबो यांच्यासोबत जीवाणू कलेवर सहकार्य केले आहे. शैक्षणिक उपक्रम आणि प्रदर्शनांच्या माध्यमातून वैज्ञानिक व कलाकार एकत्र येऊन विज्ञान सर्वसामान्यांपर्यंत कसे पोहोचवू शकतात, याचे हे उदाहरण आहे.
सूक्ष्मजीव कलेचा शैक्षणिक क्षेत्रात मोठा उपयोग होऊ शकतो. सूक्ष्मजीव उघड्या डोळ्यांनी दिसत नसल्यामुळे विद्यार्थ्यांना त्यांची रचना आणि कार्य समजून घेणे अनेकदा कठीण जाते. कलात्मक उपक्रमांमुळे सूक्ष्मजीवशास्त्र अधिक रंजक बनते. विज्ञान, तंत्रज्ञान, अभियांत्रिकी, कला आणि गणित या विषयांचा एकत्रित अभ्यास करण्याची संधीही मिळते. यामुळे जैवतंत्रज्ञान, पर्यावरणशास्त्र आणि संशोधन क्षेत्रांविषयी विद्यार्थ्यांची उत्सुकता वाढू शकते.
पर्यावरणविषयक जनजागृतीसाठीही सूक्ष्मजीव कला उपयुक्त ठरू शकते. खारफुटी, पाणथळ प्रदेश, समुद्रकिनारे आणि मातीतील सूक्ष्मजीवांपासून प्रेरित कलाकृतींच्या माध्यमातून पोषकद्रव्यांचे चक्र, सेंद्रिय पदार्थांचे विघटन, सागरी अन्नसाखळी आणि परिसंस्थेतील जैविक प्रक्रियांचे महत्त्व समजावून सांगता येते. सूक्ष्मदर्शकीय छायाचित्रे, डिजिटल प्रतिमा आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या साहाय्याने सूक्ष्मजीवांच्या रचनांचे विश्लेषण आणि सादरीकरण करण्याच्या नव्या संधीही उपलब्ध होत आहेत.
काही सूक्ष्मजीवांनी निर्माण केलेल्या रंगद्रव्यांचा नैसर्गिक रंगद्रव्ये म्हणून वापर करण्याच्या शक्यतांचाही अभ्यास सुरू आहे. भविष्यात वस्त्रोद्योग, जैवतंत्रज्ञान आणि इतर औद्योगिक क्षेत्रांमध्ये त्यांचा उपयोग होऊ शकतो. मात्र, अशा वापरासाठी सुरक्षितता, रंगांची स्थिरता, उत्पादन खर्च आणि संबंधित नियमांचे स्वतंत्र वैज्ञानिक मूल्यमापन आवश्यक आहे.
महाविद्यालये, संग्रहालये आणि संशोधन संस्थांसाठी सूक्ष्मजीव कला ही विज्ञान आणि सर्जनशीलता यांचा संगम घडविण्याची उत्तम संधी आहे. सूक्ष्मजीव चित्रे, मोठ्या आकारातील सूक्ष्मदर्शकीय प्रतिमा, बुरशी आणि फायटोप्लँक्टनपासून प्रेरित कलाकृती तसेच सूक्ष्मजीवांच्या पर्यावरणीय भूमिकेची माहिती देणारी प्रदर्शने आयोजित करता येऊ शकतात. अशा सहकार्यामुळे वैज्ञानिक माहिती सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचू शकते आणि तरुणांना संशोधनासाठी प्रेरणा मिळू शकते.
मात्र, या उपक्रमांमध्ये जैवसुरक्षेला सर्वोच्च प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. पर्यावरणातून घेतलेल्या नमुन्यांमध्ये हानिकारक सूक्ष्मजीव असू शकतात. त्यामुळे अज्ञात सूक्ष्मजीवांचे संवर्धन किंवा हाताळणी निष्काळजीपणे करू नये. प्रत्यक्ष प्रात्यक्षिकांसाठी योग्य प्रकारे निवडलेले कमी जोखमीचे सूक्ष्मजीव प्रशिक्षित व्यक्तींच्या देखरेखीखाली वापरणे आणि सुरक्षित विल्हेवाट लावणे आवश्यक आहे. जिवंत संवर्धन वापरणे योग्य नसल्यास छायाचित्रे, डिजिटल प्रतिमा आणि सुरक्षितपणे तयार केलेल्या कलाकृतींचा उपयोग करता येतो.
सूक्ष्मजीव कलेचे भविष्य वैज्ञानिक अचूकता, कलात्मक कल्पकता आणि जबाबदार नवकल्पना यांच्या समन्वयावर अवलंबून आहे. प्रयोगशाळेतील छोट्या प्रात्यक्षिकांपासून ते आंतरराष्ट्रीय प्रदर्शनांपर्यंत, हा कलाप्रकार विज्ञान संवाद अधिक प्रभावी करू शकतो, पर्यावरण जागृती वाढवू शकतो आणि विविध क्षेत्रांतील संशोधनाला चालना देऊ शकतो. सूक्ष्मजीव उघड्या डोळ्यांनी दिसत नसले, तरी त्यांच्या रंगांमध्ये, आकारांमध्ये आणि पर्यावरणीय महत्त्वामध्ये सर्जनशीलतेचे एक अद्भुत विश्व दडलेले आहे. कधीकधी, निसर्गातील सर्वांत सूक्ष्म जीवसुद्धा मानवी कल्पनाशक्तीला असामान्य उंचीवर नेऊ शकतात.
