नवी दिल्ली : नामांकित अभ‌िनेते नाना पाटेकर यांनी ह्रदयविकाराचा झटका आल्याने अखेरचा श्वास घेतला. या पार्श्वभूमीवर ह्रदयविकार, कार्डियाक अरेस्टने होणारे वाढत्या मृत्यूंचा प्रश्न पुन्हा एकदा ऐरणीवर आला आहे. तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या माहितीनुसार एखादी व्यक्ती अचानक बेशुद्ध होऊन कोसळल्यास सुरुवातीची काही मिनिटे तिच्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची ठरतात. अशा वेळी घाबरून न जाता त्वरित योग्य पावले उचलणे, आपत्कालीन वैद्यकीय मदत बोलावणे आणि गरजेनुसार सीपीआर (CPR) सुरू करणे यामुळे संबंधित व्यक्तीचा जीव वाचण्याची शक्यता वाढू शकते. हृदयविकाराचा झटका आणि हृदयक्रिया बंद पडणे (कार्डियाक अरेस्ट) या वेगवेगळ्या वैद्यकीय स्थिती असल्या, तरी दोन्ही प्रसंगी तातडीने उपचार मिळणे आवश्यक असते.
प्रतिसाद आणि श्वासोच्छ्वास तपासा
कैलाश हॉस्पिटल अँड हार्ट इन्स्टिट्यूट, नोएडा येथील वरिष्ठ हृदयरोगतज्ज्ञ डॉ. एस. के. अग्रवाल यांच्या मते, एखादी व्यक्ती अचानक कोसळल्यास सर्वप्रथम ती प्रतिसाद देत आहे का, हे तपासावे. तिच्याशी बोलून आणि खांद्यावर हलकेच थाप देऊन प्रतिसाद जाणून घ्यावा. प्रतिसाद मिळत नसल्यास त्वरित आपत्कालीन वैद्यकीय मदत बोलवावी.
व्यक्ती श्वास घेत नसल्यास किंवा तिचा श्वास सामान्य नसून केवळ धाप लागल्यासारखा होत असल्यास ही गंभीर आपत्कालीन स्थिती समजावी. अशा वेळी वैद्यकीय मदत येण्याची वाट पाहत वेळ न घालवता आवश्यक पुनरुज्जीवन प्रक्रिया सुरू करावी.
व्यक्ती बेशुद्ध असली, पण सामान्यपणे श्वास घेत असेल, तर तिला सुरक्षित स्थितीत ठेवून वैद्यकीय मदत येईपर्यंत तिच्या श्वासावर लक्ष ठेवावे. दुखापतीची शक्यता असल्यास तिला विनाकारण हलवू नये.
श्वास सामान्य नसल्यास सीपीआर सुरू करा
पारस हेल्थ, पंचकुला येथील हृदयरोगतज्ज्ञ डॉ. अंकुर गुप्ता यांनी सांगितले की, व्यक्ती बेशुद्ध असून सामान्यपणे श्वास घेत नसल्यास किंवा केवळ धाप घेत असल्यास तातडीने आपत्कालीन मदत बोलावून सीपीआर सुरू करणे आवश्यक आहे.
सीपीआर देताना छातीच्या मध्यभागी दोन्ही हातांनी दाब द्यावा. प्रौढ व्यक्तीसाठी छातीवर दर मिनिटाला सुमारे १०० ते १२० वेळा दाब देणे आवश्यक असते. प्रत्येक दाबानंतर छाती पूर्ववत होऊ द्यावी. स्वयंचलित बाह्य डिफिब्रिलेटर (AED) उपलब्ध असल्यास तो त्वरित वापरावा आणि त्यावरील ध्वनीसूचनांचे पालन करावे. व्यक्ती बेशुद्ध असताना तिला अन्न, पाणी किंवा औषधे देऊ नयेत. कोसळण्यामागचे नेमके कारण शोधण्यात वेळ घालवण्याऐवजी तातडीच्या उपचारांना प्राधान्य द्यावे.
कोसळण्यापूर्वीची लक्षणेही महत्त्वाची
छातीत दुखणे, धाप लागणे, चक्कर येणे किंवा झटके येणे यांसारखी लक्षणे कोसळण्यापूर्वी दिसली होती का, याची माहिती वैद्यकीय पथकाला द्यावी. संबंधित व्यक्तीला आधीपासून कोणते आजार आहेत आणि ती कोणती औषधे घेत आहे, याची माहितीही उपचारांसाठी उपयुक्त ठरते.
हृदयक्रिया बंद पडल्यास मेंदूला ऑक्सिजनचा पुरवठा थांबतो
कार्डियाक अरेस्टमध्ये हृदय प्रभावीपणे रक्त पंप करणे अचानक थांबवते. त्यामुळे मेंदूसह शरीरातील महत्त्वाच्या अवयवांना ऑक्सिजनचा पुरवठा खंडित होतो. म्हणूनच आपत्कालीन स्थिती लवकर ओळखणे, मदत बोलावणे आणि आवश्यकतेनुसार सीपीआर सुरू करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
लक्षात ठेवा : एखादी व्यक्ती अचानक कोसळल्यास तिची प्रतिक्रिया आणि श्वास तपासा, तातडीने वैद्यकीय मदत बोलवा, सामान्य श्वास नसल्यास सीपीआर सुरू करा आणि उपलब्ध असल्यास एईडीचा वापर करा. योग्य वेळी केलेली कृती जीव वाचवण्यासाठी निर्णायक ठरू शकते.
(ही माहिती केवळ जागृतीसाठी, तज्ज्ञ डॉक्टरना दाखवून त्यांच्या सल्ल्यावरूनच उपचार करावेत)