११ ऑक्टोबर २०२६ रोजी केरळमधील कोची येथे मिनी कूपर कारचा अपघात झाल्याची घटना समोर आली. या अपघातात २१ ते २२ वयोगटातील तीन तरुण व्यवस्थापनशास्त्राच्या विद्यार्थ्यांचा मृत्यू झाल्याचे वृत्त आहे. वृत्तांनुसार, कार चालवणारा १९ वर्षीय तरुण कथितरीत्या मद्यधुंद अवस्थेत होता. यापूर्वी त्याने ताशी २२० किलोमीटर वेगाने कार चालवतानाचे व्हिडिओ समाजमाध्यमांवर प्रसारित केले होते. ही कार त्याला आईने भेट दिल्याचेही सांगितले जाते. गोव्यातही अशा प्रकारच्या अपघातांच्या घटना घडल्या आहेत. या घटनांमधून एक महत्त्वाचा प्रश्न उपस्थित होतो, मुलांना सुखसोयी पुरवण्याच्या नादात पालकत्वाची जबाबदारी कुठे हरवते?
मुलांना महागड्या वस्तू, चांगले शिक्षण, आधुनिक तंत्रज्ञान किंवा वाहन भेट देणे यात गैर काहीच नाही. पालक आपल्या मुलांसाठी आयुष्यभर कष्ट करतात. आपण अनुभवलेल्या अभावांचा सामना आपल्या मुलांना करावा लागू नये, ही त्यामागची प्रेमळ भावना असते. मात्र, मुलांना हवी ती प्रत्येक गोष्ट
उपलब्ध करून देणे म्हणजे त्यांचे संगोपन करणे नव्हे. एखादी वस्तू देताना तिच्यासोबत येणाऱ्या जबाबदाऱ्यांची जाणीव करून देणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
महागडी भेटवस्तू देणे सोपे असते; परंतु मुलांशी संवाद साधणे, त्यांच्या वागण्यावर लक्ष ठेवणे, योग्य वेळी मर्यादा घालणे आणि चुकीच्या गोष्टींना ठामपणे विरोध करणे यासाठी संयम आणि सातत्य लागते. कधीकधी पालक आपल्या व्यस्त दिनक्रमामुळे मुलांना पुरेसा वेळ देऊ शकत नाहीत. अशावेळी महागड्या भेटवस्तूंच्या माध्यमातून प्रेम व्यक्त केले जाते. परंतु वस्तू मुलांच्या गरजा पूर्ण करू शकतात; भावनिक समज, विवेक आणि जबाबदारीची जाणीव मात्र संवादातूनच विकसित
होते. प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ डायना बॉमरिंड यांनी पालकत्वाच्या विविध शैलींचा अभ्यास केला. त्यांच्या संशोधनातून मुलांच्या संगोपनात प्रेम आणि शिस्त या दोन्हींचे महत्त्व अधोरेखित होते. केवळ कठोर नियम लादणे किंवा मुलांना प्रत्येक गोष्टीची मोकळीक देणे, या दोन्ही टोकांच्या पद्धती अपुऱ्या ठरू शकतात. मुलांना प्रेम, विश्वास आणि भावनिक आधार देतानाच स्पष्ट नियम व योग्य मार्गदर्शन मिळणे आवश्यक आहे. शक्तिशाली कार भेट देताना तिचा वेग, वाहतुकीचे नियम आणि अपघातांचे संभाव्य परिणाम यांविषयी चर्चा न करणे, म्हणजे वस्तू देणे; पण तिचा जबाबदारीने वापर करण्याची तयारी न करून देणे होय.
मानसशास्त्रज्ञ लॉरेन्स स्टाइनबर्ग यांच्या अभ्यासानुसार, किशोरवयीन आणि तरुण व्यक्तींच्या निर्णयक्षमतेवर भावनिक परिस्थिती आणि मित्रांचा प्रभाव पडू शकतो. नियम माहीत असणे आणि प्रत्यक्ष परिस्थितीत त्यांचे पालन करणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. मित्रांकडून मिळणारी दाद, वेगाचा थरार किंवा स्वतःला धाडसी सिद्ध करण्याची इच्छा यांमुळे तरुणांकडून अविचारी निर्णय घेतले जाऊ शकतात. त्यामुळे ‘आता तो मोठा झाला आहे, त्याला सगळे कळते’ असे समजून पालकांनी आपली जबाबदारी संपली असे मानू नये.
मानसशास्त्रज्ञ अल्बर्ट बंडुरा यांच्या सामाजिक अध्ययन सिद्धान्तानुसार, मुले केवळ सांगितलेल्या गोष्टींतून नव्हे, तर इतरांचे वर्तन पाहूनही शिकतात. पालक स्वतः वाहतुकीचे नियम मोडत असतील किंवा वेगाने वाहन चालवण्याचे समर्थन करत असतील, तर मुलांना दिलेले सुरक्षिततेचे धडे प्रभावी ठरणार नाहीत. समाजमाध्यमांवरील धोकादायक वाहनचालकांचे व्हिडिओ आकर्षक वाटू शकतात; मात्र त्यामागील जीवितहानी, दुःख आणि इतरांच्या आयुष्यावर होणारे परिणाम मुलांना समजावून सांगणे गरजेचे आहे.
याचा अर्थ पालकांनी मुलांवर सतत पाळत ठेवावी, असा नाही. उद्देश असा असावा की, कोणीही पाहत नसतानाही मुलांनी योग्य निर्णय घ्यावेत. त्यासाठी वयानुसार स्वातंत्र्य देणे, चुकांवर अपमान न करता चर्चा करणे आणि नियमांचे उल्लंघन झाल्यास योग्य परिणामांना सामोरे जाण्यास शिकवणे आवश्यक आहे. मर्यादा घालणे म्हणजे मुलांचे स्वातंत्र्य हिरावून घेणे नव्हे; तर त्या स्वातंत्र्याचा वापर इतरांच्या सुरक्षिततेचा आदर राखून कसा करायचा, हे शिकवणे होय.
कोणतेही पालक आपल्या मुलांकडून कधीही चूक होणार नाही, याची हमी देऊ शकत नाहीत. पालकत्व म्हणजे मुलांच्या आयुष्यातील प्रत्येक घटना नियंत्रित करणे नव्हे, तर त्यांना योग्य निर्णय घेण्यासाठी तयार करणे, गरज पडल्यास हस्तक्षेप करणे आणि
त्यांच्या कृतींची जबाबदारी स्वीकारायला शिकवणे होय.
शेवटी, मुलांवरचे प्रेम त्यांनी मिळवलेल्या सुखसोयींवरून मोजता येत नाही. एखादी महागडी भेट दिल्यानंतर मुलाच्या चेहऱ्यावर उमटणारा आनंद महत्त्वाचा असला, तरी त्या भेटीची जबाबदारी पेलण्याची त्याची तयारी अधिक महत्त्वाची आहे. मुलांना संपत्ती देण्यापेक्षा त्या संपत्तीचा विवेकाने वापर करण्याची बुद्धी देणे, हेच खऱ्या पालकत्वाचे सार आहे.
