भारतीय राजकारणात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात की त्यांचे व्यक्तिगत जीवन, कौटुंबिक संबंध आणि राजकीय वाटचाल यांचा देशाच्या इतिहासाशी जवळचा संबंध निर्माण झालेला असतो. काँग्रेसच्या ज्येष्ठ नेत्या सोनिया गांधी हे असेच एक व्यक्तिमत्त्व. इटलीत जन्मलेल्या एका तरुणीने भारतात येऊन नेहरू-गांधी परिवाराची सून होणे, पंतप्रधानपदाच्या उंबरठ्यापर्यंत पोहोचणे, पतीच्या हत्येनंतर राजकारणापासून दूर राहण्याचा प्रयत्न करणे आणि पुढे देशातील सर्वांत जुन्या राजकीय पक्षाचे नेतृत्व करणे, हा त्यांचा प्रवास निश्चितच विलक्षण आहे. त्यांच्या आत्मकथनपर पुस्तकामुळे पुन्हा एकदा भारतीय राजकारणातील अनेक जुन्या घटनांना उजाळा मिळाला आहे. परंतु या पुस्तकाची चर्चा केवळ एका राजकीय नेत्याच्या आत्मकथनापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. पुस्तकाच्या प्रकाशनापूर्वीच निर्माण झालेला वाद आणि त्यातील काही राजकीय उल्लेखांवरून सुरू झालेली टीका यामुळे इतिहास, राजकीय जबाबदारी आणि अभिव्यक्तिस्वातंत्र्य हे मुद्दे ऐरणीवर आले आहेत. सोनिया गांधी यांचे हे पुस्तक म्हणजे केवळ त्यांच्या आयुष्याची कहाणी नाही. भारतात आल्यानंतरचा त्यांचा अनुभव, राजीव गांधी यांच्याशी विवाह, इंदिरा गांधी यांच्या कुटुंबातील जीवन, कौटुंबिक दुःखद प्रसंग, राजीव गांधी यांची हत्या आणि त्यानंतरचा राजकीय प्रवास असे अनेक पैलू त्यात आहेत. राजकारणातील अनेक घटनांच्या त्या प्रत्यक्ष साक्षीदार राहिल्या आहेत. त्यामुळे त्यांच्या आठवणींना महत्त्व आहे. मात्र प्रत्यक्ष साक्षीदार असणे आणि एखाद्या घटनेचे संपूर्ण वस्तुनिष्ठ चित्र मांडणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. आत्मकथनात व्यक्ती स्वतःच्या अनुभवातून घटना सांगते. त्यात तिची भावना, भूमिका, मर्यादा आणि दृष्टिकोन असतो. म्हणूनच आत्मचरित्राला इतिहासाचा एक महत्त्वाचा स्रोत मानता येईल; परंतु अंतिम आणि निर्विवाद इतिहास मानता येणार नाही.
या पुस्तकाची चर्चा सुरू होण्यामागे प्रकाशनाशी संबंधित घडामोडीही कारणीभूत ठरल्या. राजकीयदृष्ट्या संवेदनशील लिखाण प्रसिद्ध करण्यास प्रकाशक कचरू लागले, तर अभिव्यक्तिस्वातंत्र्याच्या दृष्टीने ती चिंतेची बाब ठरू शकते. दुसरीकडे, प्रत्येक संपादकीय मतभेदाला राजकीय दबावाचे स्वरूप देणेही योग्य नाही. या प्रकरणातील दोन्ही बाजूंचे म्हणणे समजून घेणे आवश्यक आहे.
सोनिया गांधी यांच्या पुस्तकातील आणीबाणीचा संदर्भ विशेष महत्त्वाचा आहे. १९७५ मध्ये तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी देशात आणीबाणी लागू केली. लोकशाहीचे मूलभूत अधिकार मर्यादित झाले, विरोधी पक्षांचे नेते तुरुंगात गेले, प्रसारमाध्यमांवर निर्बंध आले आणि सत्तेचा केंद्रीकृत वापर झाला. भारतीय लोकशाहीच्या इतिहासातील हा अत्यंत महत्त्वाचा आणि वादग्रस्त कालखंड आहे. सोनिया गांधी यांनी आणीबाणीच्या निर्णयाला चूक मानल्याचा उल्लेख केला आहे. इंदिरा गांधी यांना नंतर या निर्णयाची जाणीव झाल्याचेही त्यांनी नमूद केले आहे. इंदिरा गांधी यांच्या हत्येनंतर दिल्लीसह देशातील अनेक भागांत शीख समाजाविरुद्ध हिंसाचार उसळला. हजारो निरपराध नागरिकांना जीव गमवावा लागला. घरांची, दुकानांची नासधूस झाली. महिलांवर अत्याचार झाले. या हिंसाचाराला रोखण्यात प्रशासन अपयशी ठरले आणि अनेक ठिकाणी राजकीय हस्तक्षेपाचे आरोप झाले. न्याय मिळण्यासही अनेक वर्षे लागली. सोनिया गांधी यांनी या घटनांचा उल्लेख दुःखद आणि लज्जास्पद अध्याय असा केला आहे. मात्र राजीव गांधी यांच्या भूमिकेबाबत त्यांनी केलेल्या समर्थनावर भाजपने आक्षेप घेतला आहे.
१९९२ मध्ये अयोध्येतील बाबरी मशीद पाडण्यात आली. या घटनेने देशाच्या राजकारणाला नवे वळण दिले. धार्मिक ध्रुवीकरण, सामाजिक तणाव आणि राजकीय संघर्ष यांची तीव्रता वाढली. या घटनेचा उल्लेख सोनिया गांधी यांच्या आत्मकथनात आहे. मात्र त्या काळातील काँग्रेस सरकारची भूमिका, प्रशासनाची जबाबदारी आणि निर्णयप्रक्रिया यांचाही वस्तुनिष्ठ आढावा घेणे आवश्यक आहे. बोफोर्स प्रकरणानेही काँग्रेसच्या राजकीय विश्वासार्हतेला मोठा धक्का दिला होता. या प्रकरणाचा पुरेसा तपशील पुस्तकात नसल्याची टीका झाली आहे. सोनिया गांधी यांनी नरेंद्र मोदी पंतप्रधान झाल्यानंतर गेल्या बारा वर्षांत त्यांच्याशी प्रत्यक्ष संवाद फारसा झाला नसल्याचे म्हटले आहे. पूर्वी राजकीय मतभेद असूनही वेगवेगळ्या पक्षांतील नेत्यांमध्ये संवाद आणि वैयक्तिक संबंध असत, अशी त्यांची भावना आहे. आज राजकीय वातावरणात वाढलेली दरी, प्रसारमाध्यमांशी सत्तेचे संबंध आणि विरोधी पक्षांना मिळणारी वागणूक याविषयीही त्यांनी चिंता व्यक्त केली आहे. या पुस्तकातील काही ऐतिहासिक तपशीलांवरही प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. पुस्तकाचे स्वागत करणाऱ्यांनी त्यातील प्रत्येक विधान सत्य मानू नये आणि विरोध करणाऱ्यांनी ते वाचण्यापूर्वीच नाकारू नये. व्यक्तीचे आत्मकथन हे तिच्या आयुष्याचे प्रतिबिंब असते; पण देशाचा इतिहास हा संपूर्ण समाजाच्या अनुभवांचा दस्तावेज असतो. राजकारण्यांना आपली बाजू मांडण्याचा अधिकार आहे; पण इतिहासाला सोयीस्कर बनवण्याचा अधिकार कोणालाही नाही!


