नवी दिल्ली : उत्तर अरबी समुद्रातील आंतरराष्ट्रीय जलक्षेत्रात एक अत्यंत संवेदनशील आणि गंभीर भू-राजकीय घटना समोर आली आहे. नियमित देखरेख व गस्तीवर असलेल्या भारतीय नौदलाच्या युद्धनौकेला पाकिस्तानी नौदलाच्या एका जहाजाने जोरदार धडक दिली. पाकिस्तानी जहाजाने अत्यंत वेगाने आणि असुरक्षित रीतीने आपली दिशा बदलल्यामुळे हा अपघात घडल्याचे भारताने स्पष्ट केले आहे. या घटनेत कोणतेही मोठे नुकसान झाले नसले तरी, आंतरराष्ट्रीय सागरी नियम आणि दोन देशांमधील द्विपक्षीय करारांचे उघडपणे उल्लंघन झाल्यामुळे सागरी सुरक्षेचा प्रश्न पुन्हा एकदा ऐरणीवर आला आहे.
मिळालेल्या माहितीनुसार, उत्तर अरबी समुद्रातील आंतरराष्ट्रीय जलक्षेत्रात भारतीय नौदलाची युद्धनौका नेहमीप्रमाणे सागरी सुरक्षेसाठी तैनात होती. याच दरम्यान पाकिस्तानी नौदलाचे एक जहाज अत्यंत वेगाने भारतीय जहाजाच्या समीप आले. अचानक आणि बेजबाबदारपणे दिशा बदलल्याने दोन्ही जहाजांमधील अंतर झपाट्याने कमी झाले आणि परिणामी त्यांची आपसात धडक झाली. सागरी वाहतुकीच्या जागतिक नियमांनुसार, लष्करी जहाजांनी परस्परांपासून सुरक्षित अंतर राखणे बंधनकारक असते. परंतु, पाकिस्तानी जहाजाचे हे वर्तन पूर्णपणे अवाजवी, अयोग्य असल्याचे भारताच्या संरक्षण व परराष्ट्र मंत्रालयाने नमूद केले आहे.
भारताने या घटनेप्रकरणी कठोर भूमिका घेत पाकिस्तानला एप्रिल १९९१ मध्ये झालेल्या कराराची आठवण करून दिली आहे. भारत आणि पाकिस्तान दरम्यान झालेल्या या ३५ वर्षे जुन्या करारातील 'आर्टिकल १०' नुसार, आंतरराष्ट्रीय समुद्रात दोन्ही देशांच्या युद्धनौका आणि पाणबुड्यांनी एकमेकांपासून किमान ३ नॉटिकल मैल (सुमारे ५.५६ किलोमीटर) सुरक्षित अंतर राखणे सक्तीचे आहे. या कराराचा मुख्य उद्देश सागरी क्षेत्रात सैन्याची अचानक समोरासमोर येण्याची स्थिती टाळणे, टक्कर रोखणे आणि लष्करी अपघात टाळणे हा आहे. यामध्ये लष्करी सराव किंवा जहाजांच्या हालचालींची माहिती पूर्वसूचना देऊन सामायिक करण्याचे नियमही समाविष्ट आहेत. जमिनीवर सीमा स्पष्ट दिसतात, मात्र समुद्रात कोणतीही भौतिक सीमांकन रेषा नसते. अशा स्थितीत लष्करी जहाजे जवळ आल्यास सुरक्षेचा गंभीर धोका निर्माण होतो. पाकिस्तानच्या या कृतीने या कराराच्या मूलभूत तत्त्वांना तडे दिले आहेत.
या घटनेनंतर भारताने तातडीने राजनैतिक स्तरावर पावले उचलली आहेत. नवी दिल्लीतील परराष्ट्र मंत्रालयाने पाकिस्तान हायकमिशनच्या चार्ज डी'अफेयर्स (प्रभारी उच्चायुक्त) यांना तातडीने तलब केले आणि भारताचा तीव्र आक्षेप नोंदवला. भारताने स्पष्ट केले की पाकिस्तानी नौदलाचे हे कृत्य सागरी सुरक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत धोक्याचे आणि अस्वीकार्य आहे. परराष्ट्र मंत्रालयाने पाकिस्तानी अधिकाऱ्यांना हा विरोध तात्काळ इस्लामाबादमधील वरिष्ठ प्रशासनापर्यंत पोहोचवण्याचे निर्देश दिले आहेत. भविष्यात अशा घटना पुन्हा घडू नयेत यासाठी पाकिस्तानने आपल्या नौदलाला योग्य त्या सूचना द्याव्यात आणि १९९१ च्या कराराचे तंतोतंत पालन करावे, असा इशाराही देण्यात आला आहे. यासोबतच इस्लामाबाद येथील भारतीय राजदूतावासातील चार्ज डी'अफेयर्स यांनाही पाकिस्तानच्या परराष्ट्र मंत्रालयासमोर अधिकृत निषेध नोंदवण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत.
भारत आणि पाकिस्तानच्या नौदलांमध्ये अरबी समुद्रात अशा प्रकारची धोकादायक स्थिती निर्माण होण्याची ही पहिलीच वेळ नाही. यापूर्वी २०११ मध्ये देखील भारतीय नौदलाच्या 'आयएनएस गोदावरी' (INS Godavari) आणि पाकिस्तानी नौदलाच्या 'पीएनएस बाबर' (PNS Babar) या युद्धनौकांमध्ये अशाच प्रकारची धडकेची परिस्थिती निर्माण झाली होती. त्या वेळीही दोन्ही देशांनी एकमेकांवर अपघाती आणि धोकादायक पद्धती वापरल्याचे आरोप केले होते. भारताने त्यावेळीसुद्धा १९९१ च्या कराराच्या 'आर्टिकल १०' चा आधार घेत पाकिस्तानला जाब विचारला होता.
अरबी समुद्र हा आंतरराष्ट्रीय व्यापारासाठी अत्यंत महत्त्वाचा सागरी मार्ग आहे. या क्षेत्रात अशा प्रकारच्या गैर-पेशेवर लष्करी हालचालींमुळे प्रादेशिक सुरक्षेला धोका निर्माण होऊ शकतो. भारत आणि पाकिस्तानसारख्या अणुवस्त्रधारी देशांच्या सैनिकी नौकांमध्ये अशा प्रकारची चकमक किंवा धडक होणे हे केवळ सागरी नियमांचे उल्लंघन नसून ते आंतरराष्ट्रीय स्तरावर तणाव वाढवणारे ठरू शकते. त्यामुळे दोन्ही देशांनी शांतता आणि सागरी सुरक्षा राखण्यासाठी करारांची अंमलबजावणी करणे अत्यंत गरजेचे आहे.