हिमालय म्हटले की आपल्या डोळ्यांसमोर उभे राहतात ते बर्फाच्छादित पर्वत, खोल दऱ्या, वेगाने वाहणाऱ्या नद्या आणि निसर्गाचे विराट रूप. मात्र या सौंदर्यामागे एक अत्यंत अस्थिर आणि सतत बदलणारी भूगर्भीय प्रक्रिया दडलेली आहे. हिमालय हा पृथ्वीवरील तुलनेने तरुण पर्वतरांगांपैकी एक असून आजही त्याची निर्मिती प्रक्रिया सुरू आहे. त्यामुळे येथे भूकंप, भूस्खलन, हिमस्खलन, ढगफुटी, अचानक पूर आणि हिमनद्यांशी संबंधित आपत्ती वारंवार घडतात. २६ ऑगस्ट २०२६ रोजी नेपाळ-तिबेट सीमाभागात घडलेली भीषण नैसर्गिक आपत्ती याच अस्थिर हिमालयाची नवी आणि धोकादायक आठवण करून देते. सुरुवातीला या घटनेमागे भूकंप असल्याची शक्यता व्यक्त झाली होती. मात्र उपलब्ध भूकंपीय आणि उपग्रह निरीक्षणांच्या प्राथमिक विश्लेषणानुसार मोठ्या हिमनदीचा आणि खडक-बर्फाचा भाग कोसळल्याने निर्माण झालेला प्रचंड मलबा-प्रवाह या आपत्तीचा प्रमुख कारणीभूत घटक असल्याचे स्पष्ट होत आहे. या प्रवाहाने नदीखोऱ्यांमधून वेगाने खाली जात महापूर आणि विध्वंस घडवला. अमेरिकेच्या भूगर्भ सर्वेक्षण संस्थेनेही या घटनेचा संबंध लांगटांग परिसरातील हिमनदी कोसळण्याशी जोडला आहे. म्हणजेच, ही केवळ ‘अचानक आलेली पूरस्थिती’ नव्हती. तिच्यामागे भूगोल, भूगर्भशास्त्र, हिमनद्यांची हालचाल, पर्वतीय उतारांची अस्थिरता आणि बदलते हवामान यांची एक साखळी कार्यरत होती. त्याकरिता हिमालयाची भौगोलिक रचना समजून घेणे आवश्यक आहे.
नेपाळचा बहुतांश भूभाग हिमालयाच्या कुशीत आहे. उत्तरेला तिबेटचे पठार, दक्षिणेकडे तुलनेने सपाट तराई प्रदेश आणि त्यांच्या मध्ये उंच पर्वत, खोल दऱ्या व तीव्र उतार अशी त्याची रचना आहे. हिमालयातील अनेक नद्या अत्यंत अरुंद आणि खोल दऱ्यांमधून वाहतात. त्यामुळे नदीच्या वरच्या भागात घडलेली एखादी मोठी भौगोलिक घटना काही मिनिटांत किंवा तासांत शेकडो किलोमीटर दूर असलेल्या प्रदेशावर परिणाम करू शकते. हिमालयाची निर्मिती भारतीय आणि युरेशियन भू-पट्ट्यांच्या टकरीमुळे झाली. भारतीय भू-पट्टा उत्तरेकडे सरकत युरेशियन पट्ट्याखाली घुसत असल्यामुळे या प्रदेशात भूगर्भीय ताण कायम आहे. परिणामी पर्वतांची उंची, खडकांचे तडे, भूस्खलन आणि भूकंपीय हालचाली यांचे प्रमाण मोठे आहे. याच कारणामुळे हिमालयाला ‘जिवंत पर्वतरांग’ असे म्हटले जाते.
२६ ऑगस्टच्या घटनेत उंच पर्वतीय भागातील हिमनदी, बर्फ आणि खडकांचा मोठा भाग अचानक खाली कोसळला. या कोसळण्याने प्रचंड गतिज ऊर्जा निर्माण झाली. बर्फाबरोबर खडक, माती, गाळ आणि इतर मलबा खालील नदीखोऱ्यात आला. यातून एक प्रकारची ‘साखळी प्रतिक्रिया’ निर्माण झाली. हिमनदी किंवा बर्फ-खडकाचा मोठा भाग तुटला. तो प्रचंड वेगाने खाली येताना मोठ्या प्रमाणावर खडक, माती आणि गाळ सोबत घेऊन आला. या मलब्याने नदीचा नैसर्गिक प्रवाह अडवला किंवा मोठ्या प्रमाणात बदलला. पाण्याचा दबाव वाढल्यानंतर हा नैसर्गिक अडथळा तुटला. पाणी, बर्फ, माती आणि खडक यांचा प्रचंड प्रवाह नदीखोऱ्यातून खाली प्रवाही झाला.
यालाच ‘डेब्रिस फ्लो’ किंवा मलबा-प्रवाह म्हणतात. साधा पूर आणि असा मलबा-प्रवाह यात मोठा फरक आहे. साध्या पुरात प्रामुख्याने पाणी असते; परंतु मलबा-प्रवाहात पाण्याबरोबर मोठमोठे दगड, खडक, झाडे, माती आणि बर्फ मिसळलेले असतात. त्यामुळे त्याची विध्वंसक शक्ती अनेक पटींनी वाढते.
हिमनदी कोसळणे ही नैसर्गिक भूगर्भीय प्रक्रिया असू शकते. परंतु त्या घटनेचे रूपांतर मोठ्या मानवी आपत्तीत कशामुळे होते? याचे उत्तर आहे- मानवी वस्ती आणि विकासाचे नियोजन. पर्वतीय प्रदेशात रस्ते बांधणे, नदीकाठच्या भागात वस्ती वाढवणे, जलविद्युत प्रकल्प उभारणे, डोंगर कापणे आणि पर्यटनासाठी मोठ्या प्रमाणावर बांधकाम करणे यामुळे नैसर्गिक उतारांवर अतिरिक्त ताण येतो. पर्वताच्या पोटात रस्ते कापताना खडकांची नैसर्गिक रचना बदलते. नदीकाठची बांधकामे पुराचा मार्ग अरुंद करतात. त्यामुळे निसर्गातील एखादी घटना स्वतःमध्ये मर्यादित असली तरी मानवी हस्तक्षेपामुळे तिची किंमत प्रचंड वाढू शकते. नेपाळमधील घटनेने याच प्रश्नाकडे पुन्हा लक्ष वेधले आहे.
हिमालयातील बर्फ आणि हिमनद्या वितळून निर्माण होणारे पाणी भारत, नेपाळ, भूतान, बांगलादेश आणि पाकिस्तानसह मोठ्या प्रदेशातील कोट्यवधी लोकांच्या जीवनाशी जोडलेले आहे. म्हणून हिमालयात घडणारी आपत्ती सीमारेषा ओळखत नाही. नेपाळमध्ये निर्माण झालेला मलबा-प्रवाह नदीतून खाली येतो आणि पुढे भारताच्या नदीप्रणालीवरही परिणाम करू शकतो. त्यामुळे हिमालयीन आपत्तींकडे केवळ स्थानिक किंवा राष्ट्रीय प्रश्न म्हणून पाहणे योग्य नाही. हा संपूर्ण दक्षिण आशियाच्या जलसुरक्षेचा आणि आपत्ती व्यवस्थापनाचा प्रश्न आहे.
या घटनेनंतर सर्वांत महत्त्वाची गरज आहे ती पूर्वसूचना यंत्रणेची. कारण अशा घटना पुन्हा पुन्हा होऊ शकतात. उच्च हिमालयीन भागात उपग्रह निरीक्षण, ड्रोन सर्वेक्षण, हिमनद्यांची नियमित मोजणी, नदीपातळी मोजणारी स्वयंचलित उपकरणे, भूस्खलन सेन्सर आणि रिअल-टाइम डेटा प्रणाली विकसित करणे आवश्यक आहे. ज्या भागात हिमनद्या वेगाने बदलत आहेत, तिथे संभाव्य धोकादायक क्षेत्रांचे नकाशे तयार झाले पाहिजेत. नदीच्या नैसर्गिक प्रवाहक्षेत्रात अनियंत्रित बांधकामाला आळा घालणे आवश्यक आहे. नेपाळ, भारत, चीन आणि भूतान या हिमालयीन देशांनी हवामान, हिमनद्या आणि नदीप्रवाहासंबंधी माहिती एकमेकांशी वेगाने शेअर करण्याची व्यवस्था निर्माण करायला हवी.
नेपाळमधील ही घटना आपल्याला एका मोठ्या सत्याची जाणीव करून देते- हिमालय सुंदर आहे, पण तो स्थिर नाही. पर्वतांच्या उंचीमागे सतत सुरू असलेली भूगर्भीय हालचाल आहे. बर्फाच्या शांत थरांमध्ये बदलत्या तापमानाचे परिणाम दडलेले आहेत. खोल दऱ्यांमधून वाहणाऱ्या नद्यांमध्ये प्रचंड ऊर्जा आहे. या सर्वांच्या मध्ये माणसाने आपली वस्ती, रस्ते, धरणे आणि विकासाचे प्रकल्प उभे केले आहेत. म्हणून नेपाळची आपत्ती ही केवळ ‘निसर्गाचा कोप’ म्हणून विसरून चालणार नाही. ती हिमालयाच्या बदलत्या स्वभावाचा इशारा आहे. आज प्रश्न एवढाच नाही की हिमनदी का कोसळली? प्रश्न असा आहे की पुढची हिमनदी कुठे कोसळू शकते, तिच्या मार्गावर कोण आहे आणि आपल्याकडे त्याची पूर्वसूचना देण्याची क्षमता आहे का?
निसर्गाला दोष देण्यापेक्षा त्याची भाषा समजून घेणे गरजेचे आहे. कारण हिमालय कोसळत नाही; तो आपल्याला सावध करत आहे. त्याचा इशारा ऐकला नाही, तर आज नेपाळमध्ये दिसलेले दृश्य उद्या हिमालयाच्या आणखी कोणत्या दरीत दिसेल, हे सांगता येणार नाही. त्यामुळे सावध ऐका हिमालयाच्या हाका.
- दत्तप्रसाद शिरोडकर, (९७०२६४४९६९)