'गोवा बर्ड चेकलिस्ट'च्या आठव्या आवृत्तीत अनेक नव्या आणि स्थलांतरित पक्ष्यांचा समावेश
पणजी : निसर्गाचे अथांग सौंदर्य लाभलेले गोवा राज्य आता केवळ पर्यटकांचेच नव्हे, तर जगभरातील पक्षी निरीक्षकांचे आवडते नंदनवन ठरले आहे. गोव्याच्या जैवविविधतेने एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि ऐतिहासिक टप्पा पार केला असून, राज्यातील पक्ष्यांच्या प्रजातींची संख्या आता ५०० च्या पुढे गेली आहे. 'गोवा बर्ड चेकलिस्ट'च्या नुकत्याच जाहीर झालेल्या आठव्या आवृत्तीनुसार, गोव्यात आता तब्बल ५०२ पक्ष्यांच्या प्रजातींची नोंद झाली आहे.
‘इंडियन बर्ड्स’ या वैज्ञानिक दृष्टीने अत्यंत प्रतिष्ठित मानल्या जाणाऱ्या शोधपत्रिकेत हा महत्त्वाचा अहवाल पीअर-रिव्ह्यू करून प्रसिद्ध करण्यात आला आहे. ‘अरण्या एन्व्हायर्नमेंट रिसर्च ऑर्गनायझेशन’चे संशोधन प्रमुख प्रणय वैद्य आणि ‘गोवा बर्ड कन्झर्वेशन नेटवर्क’चे खजिनदार मंदार भगत यांनी या ऐतिहासिक चेकलिस्टचे लेखन केले आहे. ३० मे २०२५ रोजी जाहीर झालेल्या सातव्या आवृत्तीमध्ये गोव्यात ४९७ पक्ष्यांच्या प्रजातींची नोंद होती. त्यानंतर शास्त्रज्ञ, वन्यजीव अभ्यासक आणि सजग नागरिक यांच्या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांमुळे अवघ्या वर्षभरात या यादीमध्ये आणखी पाच अत्यंत दुर्मिळ अशा नव्या प्रजातींची भर पडली असून हा आकडा ५०२ वर पोहोचला आहे.
या नव्या आवृत्तीमध्ये समाविष्ट झालेल्या पाच प्रमुख पक्ष्यांमध्ये ‘ग्रेलाग गूज’ (हंस), ‘रेड-क्रस्टेड पोचार्ड’, ‘वेज-टेल्ड शियरवॉटर’, ‘इंडियन कोर्सर’ आणि ‘इंडियन ग्रे हॉर्नबिल’ (धनेश) या प्रजातींचा समावेश आहे. विशेष म्हणजे, या प्रत्येक पक्ष्याची नोंद वैज्ञानिक निकषांवर घासून आणि अत्यंत काटेकोर तपासणी करूनच या यादीत समाविष्ट करण्यात आली आहे. सांताक्रुझ येथील विस्तीर्ण परिसरात स्टीफन मेनेझेस यांनी ‘ग्रेलाग गूज’ची नोंद केली, तर वनविभागाचे प्रामाणिक अधिकारी परेश परोब यांनी ‘रेड-क्रस्टेड पोचार्ड’ या देखण्या पक्ष्याची नोंद केली. याशिवाय रुपाली पंडित यांनी सागरी प्रवासात महत्त्वाच्या ठरणाऱ्या ‘वेज-टेल्ड शियरवॉटर’ या पक्ष्याची, तर कुपेलिओ डिसोझा यांनी कोरड्या मैदानी भागात आढळणाऱ्या ‘इंडियन कोर्सर’ची अचूक नोंद घेतली.
गोव्यात पक्ष्यांचे संवर्धन केवळ सरकारी पातळीवर किंवा कागदावर मर्यादित राहिलेले नाही, तर येथील तरुण पिढी आणि महाविद्यालयीन विद्यार्थीही यामध्ये मोठ्या उत्साहाने सहभागी होत आहेत. फेब्रुवारी २०२६ मध्ये देशातील केवळ दुसरे राज्य म्हणून गोव्याने स्वतःचा सर्वसमावेशक 'स्टेट बर्ड ॲटलास' जाहीर केला होता. याच प्रयत्नांचा एक भाग म्हणून आयोजित करण्यात आलेल्या ‘कॅम्पस बर्ड काउंट २०२६’ अंतर्गत गोव्यातील १२ नामांकित शैक्षणिक संस्थांमध्ये पक्षी निरीक्षण मोहीम राबवण्यात आली. यात विद्यार्थ्यांनी तब्बल ११० वेगवेगळ्या पक्षी प्रजातींची यशस्वी नोंद केली. या मोहिमेत मडगाव येथील कार्मेल कॉलेजच्या विद्यार्थिनींनी तब्बल ७१ प्रजातींची नोंद करत संपूर्ण राज्यात प्रथम क्रमांक पटकावला.
मात्र, या ऐतिहासिक आणि आनंदाच्या बातमीसोबतच काही पर्यावरणीय धोके आणि सूक्ष्म बदलही समोर येत आहेत, ज्याकडे अभ्यासकांनी गंभीरपणे लक्ष वेधले आहे. नव्या यादीत समाविष्ट झालेले ‘इंडियन कोर्सर’ आणि ‘इंडियन ग्रे हॉर्नबिल’ हे पक्षी प्रामुख्याने अत्यंत कोरड्या, उष्ण आणि कमी पाऊस असणाऱ्या खुल्या मैदानी प्रदेशात आढळतात. कर्नाटकातील हंपीसारख्या दुष्काळी भागातील हे पक्षी आता गोव्यात स्थिरावू लागले आहेत, तर दुसरीकडे आपल्या कोकण किनारपट्टीच्या दमट हवामानात राहणाऱ्या स्थानिक पक्ष्यांचे अधिवास धोक्यात येत आहेत. हा निसर्गातील बदल केवळ ऋतुचक्राचा नसून, गोव्याच्या हवामानात होत असलेल्या अंतर्गत बदलांचा संकेत तर नाही ना, यावर आता सखोल संशोधन करण्याची गरज निर्माण झाली आहे.
