जीवनाच्या एका विशिष्ट आयामाच्या ऊर्जा-भूमितीला एका भौतिक रूपात रूपांतरित करणे, जी काही प्रमाणात या आयामाला स्वतःमध्ये सामावून घेते, जेणेकरून लोकांना त्या आयामाचा अनुभव घेता येईल.
प्रश्न : सद्गुरू, पारंपारिक मंदिरांमधील शिल्पे केवळ सौंदर्यासाठी आहेत की ती 'यंत्रा'सारखे एखादे विशिष्ट कार्य देखील करतात?
सद्गुरू: जर तुम्ही या देवतांच्या मूर्तींकडे पाहिले, तर त्या केवळ दिसायला सुंदर असतीलच असे नाही. उदाहरणार्थ, लिंग भैरवी ही माझ्या मते एखाद्या सुंदर स्त्रीची कल्पना नाही - ती स्त्री तत्वाचा एक विशिष्ट आयाम दर्शवण्यासाठी तशा प्रकारे निर्माण केली गेली आहे.
दैवी स्त्री तत्वाचे दोन आयाम
मुळात दैवी स्त्री तत्वाचे दोन आयाम आहेत. त्यांना पारंपारिकपणे 'काली' आणि 'गौरी' - म्हणजेच कृष्णवर्णीय आणि गौरवर्णीय असे म्हटले जाते. हा रंगाचा प्रश्न नाही. भारतीय भाषांमध्ये राग या शब्दाचा अर्थ रंग असा होतो, पण तो केवळ रंगापुरताच मर्यादित नसून, एखाद्या गोष्टीचे वैशिष्ट्य किंवा रस वर्णन करण्यासाठी देखील वापरला जातो. भारतीय शास्त्रीय संगीतात, सुरावलीला राग म्हटले जाते, कारण तो संगीताचा एक विशिष्ट रस असतो. जर तुम्ही एखादा विशिष्ट रस निर्माण केला, तर तो तुमच्या मनात काही विशिष्ट चित्रे आणि रंग निर्माण करतो. म्हणूनच आपण ध्वनी, कंपन, कृती किंवा वातावरणाचे वर्णन करण्यासाठी राग किंवा रंग हा शब्द वापरतो; कारण आपल्याला हे माहिती आहे की, ते तुमच्या चेतनेमध्ये रंग निर्माण करेल.
मंदिरांमध्ये आपल्याला आढळणारी देवीची रूपे सामान्यतः गौरी किंवा काली - म्हणजेच गौरवर्णीय किंवा कृष्णवर्णीय अशी असतात. हे गोरेपण किंवा काळेपण त्वचेच्या रंगाच्या दृष्टीने नाही, तसेच ते चांगल्या-वाईट या दृष्टीने देखील नाही. काळेपण आणि गोरेपण यांच्याकडे अस्तित्वाचे दोन वेगळे आयाम म्हणून पाहिले जाते - जगात गोष्टी घडवून आणण्यासाठी या दोन्हीची गरज असते. काली - कृष्णवर्णीय, हे उग्र रूप आहे. गौरी - गौरवर्णीय, हे सौम्य रूप आहे. सौम्य रूपांची पूजा सहसा मंदिरातील मुख्य देवतेची सोबती म्हणून केली जाते.
जिथे शिव असतील, तिथे त्यांच्या शेजारी गौरी असेलच. ते मुख्य ऊर्जा आहेत - ती तिथे केवळ एक पूरक म्हणून आहे, कारण ती एक सौम्य, सुसंस्कृत आणि कौटुंबिक स्त्री आहे. काली नेहमी एकटीच असते, तिच्या सोबत कोणतेही पुरुष रूप नसते. ती स्वतःहूनच एक संपूर्ण ऊर्जा आहे. भूमितीच्या भाषेत सांगायचे तर, भैरवी ही साडेतीन चक्रांनी बनलेली आहे. ती 'काली' असल्याने, तिच्या शरीराचा खालचा अर्धा भाग - मूलाधार, स्वाधिष्ठान, मणिपूर आणि अर्धे अनाहत चक्र - असा आहे. तिच्याकडे केवळ अर्धेच हृदय आहे - त्यामुळे ती तुमच्यावर प्रेम करेल अशी अपेक्षा करू नका! ती प्रेम करण्यास असमर्थ आहे, पण ती अथांग करुणा आणि ऊर्जेने समृद्ध आहे.
भैरवी तुमचे जीवन कमालीच्या उत्कृष्ट पद्धतीने समृद्ध करण्यास सक्षम आहे. मला असे वाटते की, जर एखादी गोष्ट किंवा व्यक्ती तुमचे जीवन समृद्ध करत असेल, तर ती रोजच्या "आय लव्ह यू" व्यवहारापेक्षा, ही प्रेमाची खूप मोठी अभिव्यक्ती आहे. ती कधीही तुमच्याशी गोड बोलून तुम्हाला गोंजारणार नाही, पण तिच्या संपर्कात आल्यानंतर अवघ्या काही दिवसांतच, तिची ऊर्जा तुम्हाला तुमच्या सध्याच्या स्थितीपेक्षा खूप उच्च पातळीवर घेऊन जाऊ शकते - अनुभवाच्या आणि जगासोबतच्या तुमच्या नात्याच्या पातळीवर देखील. ती तुमच्या क्षमतेच्या, मानसिक आणि शारीरिक कल्याणाच्या आणि या जगातील तुमच्या कल्याणाच्या दृष्टीने तुमचे जीवन मोठ्या प्रमाणावर समृद्ध करू शकते.
कोणतेही तत्त्वज्ञान नाही, केवळ भूमिती
तर, ही रूपे केवळ सौंदर्यात्मक, सांस्कृतिक की तत्त्वज्ञानात्मक आहेत? यामागे कोणतेही तत्त्वज्ञान नाही - ही भूमितीची कला आहे. दुर्दैवाने, लोक नेहमी शाब्दिक अर्थ शोधत असल्याने, कोणीतरी एखादे तत्त्वज्ञानात्मक स्पष्टीकरण घेऊन येतो; परंतु पूर्वेकडील कलांना तत्त्वज्ञानाची कोणतीही पार्श्वभूमी नाही. तत्त्वज्ञान ही अशी गोष्ट आहे, जी तुम्ही जे काही केले आहे त्याचे समर्थन करण्यासाठी तयार केली जाते. पूर्वेकडील कला या अस्तित्वाच्या भूमितीशी ताळमेळ साधण्याचा प्रयत्न करण्याबद्दल आहेत.
येथे, एखाद्या कलाकाराला केवळ तेव्हाच यशस्वी मानले जाते, जेव्हा त्याने निर्माण केलेली गोष्ट अस्तित्वाच्या एका विशिष्ट रूपाशी एकरूप होते. याच कारणामुळे पूर्वेकडील कलाकार त्याच्या कलाकृतीवर कधीही स्वतःचे नाव कोरत नाहीत - शेवटी, फार तर फार, त्याने एखादी नक्कल साध्य केली आहे. त्याला अभिमान या गोष्टीचा असतो की, त्याने विश्वातील एका अद्भुत प्रकाराची एक तंतोतंत लहान प्रतिकृती तयार केली आहे, जी अगदी त्याच प्रकारे कार्य करते.
भारतीय कला ही निसर्गाची त्याच्या भौतिक स्वरूपातील केवळ नक्कल नसून, ती त्याच्या मूलभूत संरचनेच्या भूमितीची - म्हणजेच, निसर्ग स्वतःच्या आतून कशा प्रकारे घडला आहे - याची अभिव्यक्ती आहे. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे तर, जीवनाच्या एका विशिष्ट आयामाच्या ऊर्जा-भूमितीला एका भौतिक रूपात रूपांतरित करणे, जी काही प्रमाणात या आयामाला स्वतःमध्ये सामावून घेते, जेणेकरून लोकांना त्या आयामाचा अनुभव घेता येईल.
जेव्हा बाह्य रूपाचा विचार येतो, तेव्हा आपल्याला सौंदर्याने नटलेला हात किंवा पाय तयार करण्याची फारशी गरज नसते. हाताची प्रत्येक नस आणि प्रत्येक पैलू तपशिलवारपणे पुन्हा निर्माण केला पाहिजे असे नाही; कारण भारतातील कलाकृती कधीही केवळ दृश्य आकर्षणाबद्दल नसून, भूमितीबद्दल असतात. त्या कलाकृतींमध्ये एक भौमितिक आकृतीबंध आणि परिपूर्णता असणे आवश्यक आहे. महत्त्वाची गोष्ट ही आहे की, त्या रूपाचा तुमच्यावर काय प्रभाव पडतो.
दगडी रूपात ही भौमितिक परिपूर्णता साधणे अत्यंत कठीण असते. यावर एक सोपा मार्ग म्हणजे धातूचे, सहसा तांब्याचे किंवा सोन्याचे एक लहान यंत्र तयार करणे आणि ते देवतेच्या छातीत, कंठात किंवा कपाळावर कुठेतरी बसवणे. दगडाच्या मूर्तीत राहिलेल्या त्रुटी भरून काढण्यासाठी या धातूच्या रूपाचा वापर केला जातो. अशा प्रकारे देवता निर्माण केल्या गेल्या - या सर्व मूर्ती प्रत्यक्षात यंत्रेच आहेत.
- सद् गुरू
(ईशा फाऊंडेशन)
