विश्वनाथ यांना संगीताची, विशेषतः ब्ल्यूझ आणि शास्त्रीय संगीताची आवड होती. ते एक व्यासंगी वाचक होते, त्यांच्या संग्रहातील पुस्तकांतून पुढे दोन ग्रंथालये उभी राहिली. त्यांची पत्नी आशा सावर्डेकर या गोव्यातील सुप्रसिद्ध समाजसेविका आहेत.
विंग कमांडर विश्वनाथ बाळकृष्ण सावर्डेकर, ज्यांना अनेकजण प्रेमाने ‘बापू’ म्हणून ओळखत असत, ते भारतीय हवाई दलाच्या (IAF) इतिहासातील सर्वात प्रतिष्ठित व्यक्तींपैकी एक आहेत. गोव्याच्या सावर्डेच्या भूमीचे सुपुत्र असलेल्या त्यांच्या कारकिर्दीची ओळख अपवादात्मक वैमानिक कौशल्य, संकटाच्या वेळी अढळ धैर्य आणि राष्ट्रसेवेसाठी आजीवन वचनबद्धता या दुर्मिळ संयोगाने झाली.
सावर्डेचे नायक
गोव्यातील सांगे तालुक्यातील सावर्डे येथील प्रतिष्ठित सावर्डेकर कुटुंबात जन्मलेले विश्वनाथ बाळकृष्ण सावर्डेकर हे अशा पिढीचे होते, ज्यांनी गोव्याच्या भारतात विलीनीकरणाचा संक्रमणकाळ अनुभवला. अनेकजण त्यांना समाजातील एक विनम्र सदस्य म्हणून ओळखत असले तरी, त्यांचे व्यावसायिक जीवन लष्करी विमानचालनाच्या अत्यंत जोखमीच्या वातावरणात व्यतीत झाले. ते भारतीय हवाई दलात जनरल ड्युटी (पायलट) शाखेत दाखल झाले आणि अखेरीस विंग कमांडर पदापर्यंत पोहोचले. त्यांच्या सेवेचा काळ भारतीय आधुनिक इतिहासातील १९६५ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धासारख्या महत्त्वाच्या कालखंडांत पसरलेला होता.
१९६५ चा विमानतळावरील हल्ला
१० सप्टेंबर १९६५ रोजी भारत-पाकिस्तान संघर्षाच्या ऐन भरात त्यांच्या कारकिर्दीतील एक महत्त्वाचा क्षण घडला. त्यावेळी स्क्वॉड्रन लीडर असलेले सावर्डेकर बागडोगरा हवाई तळावर तैनात होते. ते आणि त्यांचे सहकारी, स्क्वॉड्रन लीडर एम. जे. मार्स्टन, व्हॅम्पायर T55 जेट ट्रेनरमध्ये उड्डाणाची तयारी करत असताना पाकिस्तानी विमानांनी अचानक हल्ला केला. विमानाला गोळी लागून आग लागली. स्फोट होणाऱ्या दारूगोळ्याचा आणि आगीचा प्रचंड धोका असतानाही, सावर्डेकर विमानातून बाहेर पडले. मात्र, स्वतःच्या प्राणांची पर्वा न करता, त्यांनी आत अडकलेल्या मार्स्टन यांना वाचवण्याचा धाडसी प्रयत्न केला. दुर्दैवाने, गंभीर जखमांमुळे मार्स्टन यांचा मृत्यू झाला, परंतु शत्रूच्या थेट गोळीबाराखाली सावर्डेकर यांनी दाखवलेला हा निःस्वार्थ बाणा त्यांच्या शौर्याचे प्रतीक बनला.
पदके आणि सन्मान
त्यांच्या या ‘असामान्य शौर्याच्या’ सन्मानार्थ, सावर्डेकर यांना १९६६ मध्ये 'कीर्ती चक्र' प्रदान करण्यात आले. हा भारताचा शांतताकाळातील दुसरा सर्वोच्च शौर्य पुरस्कार आहे. त्यांच्या उत्कृष्ट सेवेची दखल घेऊन त्यांना 'अति विशिष्ट सेवा पदक' (AVSM) आणि 'विशिष्ट सेवा पदक' (VSM) देऊनही गौरवण्यात आले.
अंतिम बलिदान आणि वारसा
विंग कमांडर सावर्डेकर यांची खरी महानता ४ एप्रिल १९७२ रोजी जगासमोर आली. मिग-२१ एफएल विमानाने उड्डाण घेतल्यानंतर एका पक्ष्याची धडक बसल्यामुळे इंजिन निकामी झाले. अशा वेळी ५,००० फूट उंचीवरून बाहेर पडून (Eject) स्वतःचा जीव वाचवण्याची संधी त्यांच्याकडे होती. परंतु, त्यांचे विमान हिंडन हवाई तळाजवळील दाट लोकवस्तीच्या निवासी भागावर कोसळण्याची भीती होती.
सावर्डेकर यांच्यासमोर एक कठीण पेच होता. इंधनाने भरलेले ते जेट कोणत्याही क्षणी कोसळून मोठा अनर्थ घडवू शकत होते. त्यांनी स्वतःचा जीव वाचवण्याऐवजी निकामी झालेल्या विमानासोबत राहण्याचा निर्णय घेतला. घरांपासून आणि शाळांपासून विमान दूर नेण्यासाठी त्यांनी शेवटच्या क्षणापर्यंत झुंज दिली. त्यांच्या या बलिदानामुळे एकाही नागरिकाचा जीव गेला नाही, मात्र भारताने एक शूर अधिकारी गमावला.
वैयक्तिक जीवन आणि प्रेरणा
सावर्डेकर हे सहा भावंडांत सर्वात लहान होते. त्यांचे वडील बाळकृष्ण गजानन सावर्डेकर हे प्रसिद्ध समाजसेवक होते. संपूर्ण कुटुंबच सेवाभावी होते; त्यांचे बंधू डॉ. रजनीकांत हे ताम्रपट विजेते होते, तर दुसरे बंधू प्रा. रमेश यांनी संरक्षण दलातील अनेक अधिकाऱ्यांना घडवले. विश्वनाथ यांना संगीताची, विशेषतः ब्ल्यूझ आणि शास्त्रीय संगीताची आवड होती. ते एक व्यासंगी वाचक होते, त्यांच्या संग्रहातील पुस्तकांतून पुढे दोन ग्रंथालये उभी राहिली.
त्यांची पत्नी आशा सावर्डेकर या गोव्यातील सुप्रसिद्ध समाजसेविका आहेत. आपल्या दोन मुलींवर त्यांचे प्रचंड प्रेम होते. जेव्हा त्यांनी बलिदान दिले, तेव्हा त्यांची धाकटी मुलगी केवळ सहा महिन्यांची होती. आज विंग कमांडर सावर्डेकर यांची स्मृती केवळ एक वैमानिक म्हणून नाही, तर "हवेत शौर्य आणि जमिनीवर नम्रता" जपणा-या एका खऱ्या नायकाची म्हणून केली जाते. त्यांचा हा वारसा पुढच्या पिढ्यांना सदैव प्रेरणा देत राहील.
- जॉन आगियार, + ९१ ९८२२१५९७०५
