दोन दशकांनंतर प्रथमच कोणत्याही युद्धात अमेरिकेची मोठी हानी
तेहरान/वॉशिंग्टन: गेल्या महिनाभरापासून अमेरिका आणि इस्रायलने इराणवर केलेल्या भीषण हवाई हल्ल्यांनंतरही, इराणची लष्करी शक्ती अद्याप पूर्णपणे संपुष्टात आलेली नाही, हे पुन्हा एकदा सिद्ध झाले आहे. इराणच्या संरक्षण दलाने अमेरिकेची दोन अत्यंत शक्तिशाली लढाऊ विमाने पाडल्याची धक्कादायक माहिती समोर आली असून, यामुळे जागतिक राजकारणात आणि लष्करी वर्तुळात मोठी खळबळ उडाली आहे. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी इराणची लष्करी क्षमता 'पूर्णपणे नष्ट' झाल्याचा दावा केला होता, मात्र या ताज्या हल्ल्यांनी अमेरिकेच्या सुरक्षिततेवर आणि इराणच्या प्रतिकारशक्तीवर मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण केले आहे. गेल्या २० वर्षांतील अमेरिकेच्या हवाई दलासाठी ही सर्वात मोठी हानी मानली जात आहे.
मिळालेल्या माहितीनुसार, इराणने अमेरिकेचे 'F-15E स्ट्राईक ईगल' हे अत्याधुनिक लढाऊ विमान शुक्रवारी पाडले. या विमानातील एका जवानाला वाचवण्यात यश आले असले तरी, दुसऱ्या जवानाचा शोध अद्याप सुरू आहे. याच दरम्यान, इराणच्या सरकारी माध्यमांनी पर्शियन गल्फ क्षेत्रात अमेरिकेचे 'A-10 वॉर्थोग' हे जमिनीवरील लक्ष्यांवर हल्ला करणारे विमानही पाडल्याचा दावा केला आहे. अमेरिकेने इराणवर आतापर्यंत १३,००० हून अधिक मोहिमा राबवून १२,३०० लक्ष्यांवर हल्ले केले आहेत. मात्र, तरीही इराणने ज्या पद्धतीने ही विमाने पाडली, त्यावरून त्यांची तांत्रिक प्रगती आणि युद्धातील चिकाटी दिसून येत आहे.
इराणने अमेरिकेची विमाने कशी पाडली?
इराणच्या 'इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्स'ने (IRGC) प्रसिद्ध केलेल्या चित्रफितीनुसार, ही विमाने पाडण्यासाठी पारंपारिक रडार प्रणालीऐवजी 'इलेक्ट्रो-ऑप्टिकल/इन्फ्रारेड' (EO/IR) ट्रॅकिंग प्रणालीचा वापर करण्यात आला आहे. अमेरिका आणि इस्रायलच्या अचूक हल्ल्यांमुळे इराणची बहुतांश रडारवर आधारित क्षेपणास्त्र यंत्रणा नष्ट झाली असावी, असा अंदाज होता. मात्र, इराणने आता 'पॅसिव्ह सेन्सर्स'चा वापर सुरू केला आहे. ही यंत्रणा विमानांच्या इंजिनमधून निघणारी उष्णता आणि हवेच्या घर्षणामुळे निर्माण होणारे तापमान ओळखून लक्ष्याचा अचूक वेध घेते. इन्फ्रारेड सिस्टीममध्ये कोणतेही रडार लहरी उत्सर्जित होत नसल्यामुळे, अमेरिकन विमानांमधील रडार वॉर्निंग रिसीव्हर्सना (RWR) क्षेपणास्त्र येत असल्याची चाहूल लागणे कठीण होते.
या हल्ल्यांमध्ये इराणची स्वदेशी बनावटीची 'मजिद' (AD-08) ही भूपृष्ठावरून हवेत मारा करणारी क्षेपणास्त्र प्रणाली अत्यंत प्रभावी ठरल्याचे मानले जात आहे. एप्रिल २०२१ मध्ये अनावरण केलेली ही यंत्रणा 'अरास-२' या ४×४ टॅक्टिकल वाहनांवर बसवलेली असते, ज्यामुळे ती युद्धभूमीवर कोठेही वेगाने हलवता येते. ही यंत्रणा प्रामुख्याने कमी उंचीवर उडणारी विमाने, हेलिकॉप्टर्स, क्रूझ क्षेपणास्त्रे आणि ड्रोन्स नष्ट करण्यासाठी डिझाइन केलेली आहे. गेल्या काही आठवड्यांत इराणने केवळ लढाऊ विमानेच नव्हे, तर अमेरिकेचे 'MQ-9 रीपर' आणि इस्रायलचे 'हर्मेस ९००' यांसारखे अनेक शक्तिशाली ड्रोन्सही पाडले आहेत. १३ मार्च ते ३ एप्रिल २०२६ या कालावधीत इराणने केलेल्या सातत्यपूर्ण कारवाईमुळे अमेरिकन लष्करी तज्ज्ञही चकित झाले आहेत.
इराणचा हा पलटवार केवळ लष्करी विजय नसून, इराणची संरक्षण यंत्रणा नेस्तनाबूत झाली या डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या दाव्याला दिलेले चोख उत्तर आहे. या घटनेमुळे पश्चिम आशियातील तणाव अधिकच वाढला असून, भविष्यात अमेरिका यावर काय पाऊल उचलते, याकडे संपूर्ण जगाचे लक्ष लागले आहे. इराणच्या या अनपेक्षित क्षमतेमुळे अमेरिकेला आता आपली युद्धनीती आणि तंत्रज्ञान पुन्हा एकदा तपासावे लागणार आहे.
