उत्तर प्रदेशातील आझमगडमध्ये लोकसहभागातून तमसा नदीला मिळाले नवजीवन; केवळ दोन महिन्यांत कायापालट
आझमगड (उत्तर प्रदेश): पर्यावरणाचा होत असलेला ऱ्हास आणि प्रदूषित होत चाललेल्या नद्या ही सध्या जागतिक स्तरावर चिंतेची बाब बनली आहे. अनेकदा प्रशासकीय उदासीनतेमुळे अशा समस्या सुटण्याऐवजी अधिक गुंतागुंतीच्या होतात. मात्र, उत्तर प्रदेशातील आझमगड जिल्ह्यातून एक अत्यंत प्रेरणादायी आणि सकारात्मक बातमी समोर आली आहे. आयएएस अधिकारी रवींद्र कुमार यांच्या दूरदृष्टीने आणि तब्बल १११ गावांतील नागरिकांच्या अभूतपूर्व एकजुटीने मृतप्राय झालेली 'तमसा' नदी अवघ्या दोन महिन्यांत पुनरुज्जीवित करण्यात यश आले आहे. हा केवळ एका नदीचा कायापालट नसून, प्रशासकीय नेतृत्व आणि जनशक्ती एकत्र आल्यास काय चमत्कार घडू शकतो, याचे हे उत्तम उदाहरण ठरले आहे.
एकेकाळी परिसरातील गावांसाठी जीवनवाहिनी असलेली तमसा नदी गेल्या काही वर्षांत कचरा, प्लास्टिक आणि गाळ साचल्यामुळे एका प्रदूषित नाल्यात रूपांतरित झाली होती. नदीचे पाणी साचून राहिल्यामुळे त्यातून दुर्गंधी येत होती आणि त्यातील जलचर प्राणी पूर्णपणे नष्ट झाले होते. स्थानिकांसाठी ही नदी आता केवळ दुर्लक्षित पाण्याचा साठा उरली होती. मात्र, जेव्हा आयएएस रवींद्र कुमार यांनी या जिल्ह्याची धुरा सांभाळली, तेव्हा त्यांनी केवळ सरकारी यंत्रणेवर अवलंबून न राहता 'लोकसहभागातून नदीचे पुनरुज्जीवन' करण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी केवळ नदी स्वच्छ करण्यावर भर दिला नाही, तर लोकांच्या मनात या नदीबद्दल आपलेपणाची भावना निर्माण केली.
या मोहिमेची व्याप्ती प्रचंड मोठी होती. तब्बल १११ गावांतील ग्रामस्थ, स्वयंसेवक आणि सरकारी अधिकारी यांनी खांद्याला खांदा लावून कामाला सुरुवात केली. बैठका, जनजागृती मोहिमा आणि सामूहिक चर्चेच्या माध्यमातून नागरिकांना या मोहिमेचा अविभाज्य भाग बनवण्यात आले. प्रत्यक्ष कामाला सुरुवात झाल्यावर नदीपात्रातील साचलेला मैला, गाळ आणि मोठ्या प्रमाणात साचलेले प्लास्टिक काढण्याचे काम युद्धपातळीवर हाती घेण्यात आले. नदीचा नैसर्गिक प्रवाह मोकळा करण्यासाठी पात्राचे खोलीकरण करण्यात आले आणि प्रवाहातील अडथळे दूर करण्यात आले. केवळ स्वच्छता करून न थांबता, नदीकाठाची धूप रोखण्यासाठी आणि परिसरातील परिसंस्था मजबूत करण्यासाठी सुमारे ६५,००० फळझाडे आणि स्थानिक वृक्षांची लागवड करण्यात आली.
ज्या कामासाठी सामान्यतः अनेक वर्षे लागली असती, ते काम रवींद्र कुमार यांच्या नियोजनामुळे आणि ग्रामस्थांच्या मेहनतीमुळे अवघ्या ६० दिवसांत पूर्ण झाले. आज तमसा नदी पुन्हा एकदा झुळझुळ वाहू लागली असून पाण्याचा दर्जा सुधारला आहे आणि नदीत पुन्हा जलचर दिसू लागले आहेत. आझमगडचा हा प्रकल्प देशापुढील एक आदर्श 'ब्लूप्रिंट' ठरला आहे. पर्यावरणाचे रक्षण करण्यासाठी केवळ मोठ्या निधीची गरज नसते, तर प्रबळ इच्छाशक्ती, अचूक नियोजन आणि लोकांचा सक्रिय सहभाग महत्त्वाचा असतो, हे या मोहिमेने सिद्ध केले आहे.
