खरं तर आरोग्यदायी खाणे म्हणजे टोकाचे निर्बंध नाहीत. ते संतुलन, योग्य पोषण आणि टिकाऊ सवयींवर आधारित असते. संतुलित आहार शरीराला आवश्यक उर्जा देतो आणि आपल्या दैनंदिन कामांसाठीही मदत करतो.
“मी डाएटवर आहे.”
“तू डाएटिंग करत आहेस का?”
“मी डाएटिंग सुरू केलं आहे.”
“थोडं डाएटिंग करायला पाहिजे.”
आजकाल ही वाक्ये आपण सर्वत्र ऐकतो. मित्रांशी बोलताना, कामाच्या ठिकाणी, सोशल मीडियावर आणि कधी कधी दवाखान्यातही.
आजच्या काळात डाएट हा शब्द जवळजवळ आरोग्य या शब्दासारखाच वापरला जातो. अनेकांना असे वाटते की कमी खाणे, जेवण टाळणे किंवा काही पदार्थ पूर्णपणे बंद करणे हा निरोगी होण्याचा सर्वात सोपा मार्ग आहे.
पण आपण डाएटिंग आणि खरोखर आरोग्यदायी खाणे यामध्ये गोंधळ करत आहोत का?
आजची डाएट संस्कृती अनेक टोकाच्या कल्पना पुढे आणते. काहींना वाटते की भात सोडून चपाती खाल्ल्याने आहार लगेचच आरोग्यदायी होतो. काहींना वाटते की फक्त सॅलड आणि भाज्या खाल्ल्या किंवा खूप कमी खाल्ले तर आरोग्य सुधारेल.
पण पोषणशास्त्र इतके सोपे नाही.
आपण अनेकदा विसरतो की शरीराला उर्जा फक्त काम करताना नाही तर विश्रांती घेत असतानाही लागते. आपण झोपेत असलो, आराम करत असलो किंवा हॉस्पिटलच्या बेडवर पडून असलो तरी शरीरातील अनेक महत्त्वाच्या प्रक्रिया सुरूच असतात. हृदय धडधडत असते, श्वासोच्छ्वास चालू असतो, मेंदू कार्यरत असतो आणि शरीरातील पेशी दुरुस्तीचे काम करत असतात.
शरीराला जिवंत राहण्यासाठी लागणाऱ्या किमान उर्जेला बेसल मेटाबॉलिझम असे म्हणतात. म्हणजे शरीर जिवंत राहण्यासाठी आवश्यक असलेली किमान उर्जा. माणूस पूर्ण विश्रांतीत असतानाही शरीर या मूलभूत प्रक्रियांसाठी उर्जा वापरत असते.
अनेक प्रौढ व्यक्तींमध्ये ही किमान उर्जा गरज साधारणपणे १३०० ते १५०० कॅलरी प्रतिदिन इतकी असू शकते. नेमकी संख्या वय, शरीराचा आकार आणि इतर घटकांवर अवलंबून बदलू शकते. म्हणजे चालणे, काम करणे किंवा व्यायाम करणे याआधीच शरीराला एवढी उर्जा आवश्यक असते.
जेव्हा लोक डाएटच्या नावाखाली खूप कमी खायला लागतात, तेव्हा ते शरीराच्या या मूलभूत उर्जा गरजेचा विचार करत नाहीत.
अनेकांना असे वाटते की आपण कमी खाल्ले तर आपले वजन आपोआप कमी होईल. काही वेळा कमी खाल्ल्याने वजन कमी होताना दिसते, पण या विचारात एक महत्त्वाची गोष्ट दुर्लक्षित होते, ती म्हणजे भूक.
भूक ही फक्त भावना नाही; ती शरीराची एक नैसर्गिक आणि उत्क्रांतीतून तयार झालेली यंत्रणा आहे. हजारो वर्षांपासून मानवी शरीराने उपासमारीपासून स्वतःचे संरक्षण करण्यासाठी अशी व्यवस्था तयार केली आहे. जेव्हा अन्न खूप कमी मिळते, तेव्हा शरीर भूक वाढवते आणि उर्जा जपण्याचा प्रयत्न करते.
खूप कमी कॅलरी घेण्यामुळे शरीरातील स्नायूंचीही घट होऊ शकते. जेव्हा शरीराला पुरेसे पोषण मिळत नाही, तेव्हा ते उर्जेसाठी चरबीबरोबरच स्नायूही तोडू लागते. स्नायू शरीराच्या चयापचयासाठी महत्त्वाचे असतात, त्यामुळे स्नायू कमी झाल्यास शरीराची उर्जा वापरण्याची क्षमता कमी होऊ शकते.
म्हणूनच डाएटिंगमुळे सुरुवातीला वजन कमी झाल्यासारखे वाटते, पण ते नेहमीच दीर्घकालीन आरोग्यासाठी योग्य असे वजन कमी होणे नसते. योग्य पोषण न मिळाल्यास स्नायू कमी होतात, चयापचय मंदावतो आणि वजन दीर्घकाळ टिकवून ठेवणे कठीण होते.
आजच्या डाएट संस्कृतीत ‘चीट मील’ किंवा ‘चीट डे’ अशा संकल्पनाही लोकप्रिय झाल्या आहेत. चीट हा शब्दच असा संकेत देतो की काही अन्नपदार्थ खाणे म्हणजे जणू काही चुकीचे आहे.
पण अन्नाला चांगले किंवा वाईट अशा चौकटीत बसवणे योग्य नाही.
अशा विचारांमुळे खाण्याबद्दल एक अस्वस्थ नाते तयार होते. आठवडाभर खूप नियंत्रण ठेवणे आणि नंतर अपराधीपणाची भावना ठेवून जास्त खाणे.
खरं तर आरोग्यदायी खाणे म्हणजे टोकाचे निर्बंध नाहीत. ते संतुलन, योग्य पोषण आणि टिकाऊ सवयींवर आधारित असते. संतुलित आहार शरीराला आवश्यक उर्जा देतो आणि आपल्या दैनंदिन कामांसाठीही मदत करतो.
म्हणून सतत नवीन डाएट शोधण्यापेक्षा, अन्नाशी निरोगी नाते निर्माण करणे अधिक महत्त्वाचे आहे. असे नाते जे संतुलन, पुरेसे पोषण आणि दीर्घकालीन आरोग्यावर आधारित असेल, केवळ तात्पुरत्या निर्बंधांवर नाही.
डॉ. स्नेहल नाईक, म्हार्दोळ
