CBT-I परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी केवळ अभ्यास पुरेसा नाही, तर तणाव व्यवस्थापन, वेळ व्यवस्थापन आणि विषयांचा योग्य क्रम ही त्रिसूत्री आवश्यक आहे. स्वतःवर विश्वास ठेवा, श्वासावर नियंत्रण ठेवा आणि सकारात्मक विचाराने पेपरला सामोरे जा.
आजच्या स्पर्धात्मक युगात सरकारी नोकरी मिळवणे हे एक मोठे आव्हान बनले आहे. विशेषतः गोवा सरकार अंतर्गत घेतल्या जाणाऱ्या GPSC आणि गोवा स्टाफ सिलेक्शन कमिशन (GSSC) च्या ग्रेड III आणि IV पदांसाठी होणाऱ्या परीक्षा आता 'CBT'
म्हणजेच 'कॉम्प्युटर बेस्ड टेस्ट' पद्धतीने घेतल्या जातात. अनेकांसाठी संगणकावर परीक्षा देणे हे तणावाचे कारण ठरते, परंतु योग्य रणनीती आणि मानसिक संतुलन राखल्यास ही परीक्षा अत्यंत सोप्या पद्धतीने उत्तीर्ण करता येते. ६० प्रश्न आणि ७५ मिनिटांचा हा खेळ बुद्धीपेक्षा नियोजनाचा अधिक आहे.
परीक्षेचे स्वरूप आणि विषयांची मांडणी
CBT-I ही प्रामुख्याने 'मल्टिपल चॉइस क्वेश्चन्स' (MCQ) पद्धतीची परीक्षा असते. यात प्रामुख्याने इंग्रजी व्याकरण, कोकणी भाषा, मराठी, रिझनिंग (तर्कशास्त्र), न्यूमेरिकल (अंकगणित) आणि गोव्याचा इतिहास या विषयांचा समावेश असतो. संगणक स्क्रीनवर तुम्हाला एका वेळी एक प्रश्न दिसतो, परंतु तंत्रज्ञानाचा मोठा फायदा असा की, तुम्ही कोणत्याही क्षणी कोणत्याही विभागातील प्रश्नाकडे जाऊ शकता. ही लवचिकता आपल्याला 'स्मार्ट वर्क' करण्याची संधी देते.
विषयानुसार सोडवण्याचा आदर्श क्रम
वेळेचे नियोजन (Time Management) हे या परीक्षेचे सर्वात महत्त्वाचे अंग आहे. ७५ मिनिटांत ६० प्रश्न सोडवताना अनेक विद्यार्थी गणिताच्या प्रश्नांमध्ये अडकून पडतात आणि सोपे प्रश्न राहून जातात. हे टाळण्यासाठी खालील क्रम पाळणे हिताचे ठरते:
प्रथम प्राधान्य (कोकणी व मराठी): ज्या विषयांची आपल्याला चांगली सवय आहे आणि जे प्रश्न वाचल्याबरोबर उत्तर सुचते, असे प्रश्न सर्वात आधी सोडवावेत. यामुळे तुमचा वेग वाढतो.
दुसरे प्राधान्य (इंग्रजी व्याकरण): इंग्रजीमध्ये समानार्थी-विरुद्धार्थी शब्द किंवा व्याकरण करेक्शनचे प्रश्न पटकन सोडवून घ्यावेत.
तिसरे प्राधान्य (कॉम्प्रेहेन्शन/उतारा): उताऱ्यावरील प्रश्न सोडवताना एक खास तंत्र वापरा. आधी प्रश्न वाचा आणि मग उतारा वाचायला घ्या. यामुळे उताऱ्यात नेमके काय शोधायचे आहे याची स्पष्टता मिळते आणि वेळ वाचतो.
अंतिम प्राधान्य (रिझनिंग व न्यूमेरिकल): अंकगणिताचे प्रश्न सोडवताना रफ पेपरचा वापर करा. लसावि-मसावि, वर्ग-घन किंवा मोठी कॅल्क्युलेशन असणारे प्रश्न सर्वात शेवटी घ्यावेत, कारण ते विचार करायला आणि सोडवायला जास्त वेळ खातात.
'स्मार्ट स्किप' आणि स्कोअरिंगची रणनीती
एक गोष्ट लक्षात घेणे अत्यंत गरजेचे आहे की, कोणालाच ६० पैकी ६० गुण मिळवण्याची गरज नसते. परीक्षेचा कट-ऑफ लक्षात घेता, जर तुम्ही शांत डोक्याने ४० ते ४५ अचूक प्रश्न सोडवले, तर तुम्ही यशाच्या अगदी जवळ असता. क्रिकेटमध्ये जसे फलंदाज आपल्या आवडीच्या चेंडूवर षटकार मारतो आणि कठीण चेंडू सोडून देतो, तसेच परीक्षेचे आहे. जे प्रश्न अतिशय अवघड वाटत असतील, त्यांच्यावर जास्त मेहनत न घेता पुढे जावे. उगाच वेळ घालवल्याने तणाव वाढतो आणि त्याचा परिणाम सोप्या प्रश्नांच्या उत्तरांवर होतो.
तणाव व्यवस्थापन आणि प्राणायामाचे महत्त्व
परीक्षेच्या हॉलमध्ये गेल्यावर अनेकदा 'ब्लँक' व्हायला होते. याला शास्त्रीय भाषेत 'परफॉर्मन्स अँक्झायटी' म्हणतात. हे टाळण्यासाठी परीक्षेच्या आधी किमान २१ दिवस दररोज १० ते १५ मिनिटे प्राणायाम करा. प्राणायामामुळे मेंदूला ऑक्सिजनचा पुरवठा योग्य होतो आणि तुमची स्मरणशक्ती तल्लख राहते.
जर परीक्षेदरम्यान एखादा प्रश्न आठवत नसेल, तर घाबरून न जाता डोळे मिटून दोन दीर्घ श्वास घ्या. "माझे काही प्रश्न चुकले तरी चालतील, पण जे मी सोडवणार आहे ते बरोबरच असतील," हा विचार मनात ठाम ठेवा. मनाची ही शांतता तुम्हाला कठीण प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यातही मदत करेल.
तर्कशक्ती आणि रफ वर्क
CBT परीक्षेमध्ये रफ वर्कसाठी कोरा कागद दिला जातो. त्याचा वापर केवळ गणितासाठीच नाही, तर पर्यायांची छाटणी (Elimination Method) करण्यासाठीही करा. चारपैकी दोन पर्याय चुकीचे आहेत हे कळले की, उरलेल्या दोनपैकी योग्य उत्तर निवडणे सोपे जाते. कधीकधी तर्क लावून (Logic/Guessing) सोडवलेले ४-५ प्रश्न सुद्धा तुमचा निकाल बदलू शकतात.
थोडक्यात सांगायचे तर, CBT-I परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी केवळ अभ्यास पुरेसा नाही, तर तणाव व्यवस्थापन, वेळ व्यवस्थापन आणि विषयांचा योग्य क्रम ही त्रिसूत्री आवश्यक आहे. स्वतःवर विश्वास ठेवा, श्वासावर नियंत्रण ठेवा आणि सकारात्मक विचाराने पेपरला सामोरे जा. लक्षात ठेवा, ही केवळ एक परीक्षा आहे आणि योग्य नियोजनाने तुम्ही ती नक्कीच जिंकू शकता.
अॅड. शैलेश कुलकर्णी, कुर्टी - फोंडा
(लेखक नामांकित वकील आणि
करिअर समुपदेशक आहेत.)
