विष्णू सूर्या वाघ हे नाव केवळ एका व्यक्तीचे नसून, ते एका लढवय्या साहित्यिक भूमिकेचे प्रतीक ठरते. त्यांच्या लेखनातून आणि सार्वजनिक आयुष्यातील भूमिकेतून त्यांनी जे प्रश्न उपस्थित केले, ते आजही तितकेच जिवंत आणि महत्त्वाचे आहेत.
विष्णू सूर्या वाघ हे आधुनिक मराठी-कोकणी साहित्य, नाट्य, पत्रकारिता आणि सार्वजनिक जीवन यांचा दुर्मिळ संगम असलेले बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व होते. कवी, नाटककार, गीतकार, दिग्दर्शक, व्यंग्यचित्रकार, वक्ते, संपादक आणि राजकीय नेते अशा अनेक भूमिका त्यांनी आयुष्यभर ताकदीने निभावल्या. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील बंडखोरी, सामाजिक भान आणि निर्भीड अभिव्यक्ती यामुळे ते साहित्यिक आणि राजकीय विश्वात नेहमीच लक्षवेधी राहिले. गोव्याच्या सामाजिक-सांस्कृतिक जडणघडणीत आणि मराठी साहित्याच्या समकालीन प्रवाहात त्यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
गोव्यातील तिसवाडी तालुक्यातील डोंगरी या ऐतिहासिक गावात त्यांचा जन्म झाला. वडील सूर्या वाघ हे स्थानिक रंगभूमीशी जोडलेले होते आणि आई इंदू वाघ या लोकसंस्कृतीत रमणाऱ्या, ढालो, ओव्या, लोकगीतांची समृद्ध परंपरा जपणाऱ्या होत्या. या घरगुती वातावरणातूनच विष्णू वाघांच्या संवेदनशीलतेला आणि भाषिक जाणिवेला आकार मिळाला. लहानपणापासूनच त्यांना काव्य, कीर्तन, लोककला, नाट्य यांची ओढ होती. त्यांनी रामदासी ओव्या, कीर्तनाची परंपरा आत्मसात केली आणि रंगभूमीवर विविध पौराणिक भूमिका साकारल्या. या संस्कारांमुळे त्यांच्या लेखनात लोकजीवन, लोकभाषा आणि जनसामान्यांची वेदना ठळकपणे उतरली.
शिक्षणाने ते विज्ञान शाखेचे पदवीधर होते, परंतु त्यांचा कल नेहमीच कला, साहित्य आणि पत्रकारितेकडे होता. तरुण वयातच त्यांनी पत्रकारितेत प्रवेश केला. ‘न्यूज लिंक’ आणि नंतर ‘तरुण भारत’ समूहाशी जोडून त्यांनी वृत्तपत्र क्षेत्रात काम केले. पुढे ‘गोमन्तक’सारख्या दैनिकाचे ते संपादक झाले आणि तुलनेने कमी वयातच संपादकपदाची जबाबदारी त्यांनी पेलली. पत्रकारितेतील अनुभवामुळे त्यांच्या लेखनाला धार मिळाली. समाजातील विसंगती, अन्याय, वर्ग-जातीय प्रश्न याकडे पाहण्याची त्यांची दृष्टी अधिक तीक्ष्ण झाली.
विष्णू वाघांचे खरे सामर्थ्य प्रकट झाले ते रंगभूमी आणि काव्यलेखनात. त्यांनी मराठीत व कोकणीत मिळून वीसपेक्षा अधिक नाटके, तीन संगीत नाटके, एकांकिका आणि असंख्य प्रयोगांचे दिग्दर्शन केले. ‘तुका अभंग अभंग’, ‘सुवरी’, ‘तीन पैशांचो तियात्र’, ‘धर्मश्री’, ‘पेद्रू पोडलो बायंत’ यासारखी नाटके केवळ कलात्मक नव्हती, तर ती सामाजिक प्रश्नांना थेट भिडणारी होती. संत परंपरा, लोककला, समकालीन राजकारण आणि जातीय वास्तव यांचे मिश्रण त्यांच्या नाटकांत आढळते. ‘तुका अभंग अभंग’सारख्या नाटकामुळे महाराष्ट्रातही मोठी चर्चा झाली आणि रंगभूमीवर संत तुकारामांच्या विचारांना समकालीन संदर्भ देण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला.
कवी म्हणूनही विष्णू वाघांचे योगदान लक्षणीय आहे. त्यांनी मराठीत अनेक काव्यसंग्रह प्रसिद्ध केले. त्यांच्या कवितेत शहर-गाव, श्रमजीवी वर्ग, उपेक्षित समाज, बहुजनांचे दुःख आणि सत्तेच्या रचनेतील विषमता यांचे चित्रण आढळते. ‘शहर आणि गाव’सारखी कविता शालेय पाठ्यपुस्तकात समाविष्ट होणे, हे त्यांच्या काव्याची लोकाभिमुखता आणि शैक्षणिक महत्त्व अधोरेखित करते. त्यांच्या कवितेची भाषा थेट, बोलीचा स्पर्श असलेली आणि भावनिक तीव्रतेने भरलेली होती. अलंकारिक सौंदर्यापेक्षा त्यांनी आशयाला आणि अनुभवाच्या प्रामाणिक मांडणीला प्राधान्य दिले.
कोकणीतील त्यांच्या लेखनामुळेही ते विशेष चर्चेत राहिले. ‘सूदिरसूक्त’ या कोकणी काव्यसंग्रहामुळे मोठा वाद निर्माण झाला. या कवितांमध्ये त्यांनी जातीय अन्याय, ब्राह्मणवर्चस्व, आणि स्त्री-पुरुष संबंधांबाबत तीव्र भाष्य केले. काहींना ही भाषा अस्वस्थ करणारी, आक्षेपार्ह वाटली, तर अनेकांनी ती उपेक्षितांच्या आक्रोशाची अभिव्यक्ती म्हणून पाहिली. या वादातून एक गोष्ट स्पष्ट झाली की विष्णू वाघ हे सुसंस्कृत चौकटीत बसणारे, ‘सुरक्षित’ साहित्यिक नव्हते. ते संघर्ष करणारे, प्रश्न विचारणारे आणि अस्वस्थ करणारे लेखक होते. त्यांच्या लेखनातून सामाजिक संघर्षाची धग सतत जाणवत राहते.
विष्णू वाघ हे केवळ साहित्यिक नव्हते, तर ते प्रभावी वक्तेही होते. त्यांच्या भाषणात काव्य, विनोद, व्यंग आणि तीव्र सामाजिक भान यांचा सुरेख संगम असे. ते लोकांना भिडणारी, भावनांना हात घालणारी भाषा वापरत. त्यामुळेच ते सभांमध्ये, काव्यसंमेलनांमध्ये आणि सार्वजनिक व्यासपीठांवर विशेष लक्ष वेधून घेत. बहुजन समाजाच्या हक्कांसाठी, विशेषतः भंडारी समाजाच्या प्रश्नांसाठी ते उघडपणे भूमिका घेत. सामाजिक न्याय, सांस्कृतिक अस्मिता आणि भाषिक प्रश्न यावर ते स्पष्ट मत मांडत.
राजकारणातही त्यांनी सक्रिय भूमिका बजावली. विविध पक्षांशी जोडले गेल्यानंतर ते गोवा विधानसभेचे आमदार झाले आणि उपसभापतीपदही त्यांनी भूषवले. कला अकादमीचे अध्यक्ष, गोवा मनोरंजन सोसायटीचे उपाध्यक्ष अशा जबाबदाऱ्यांमधून त्यांनी सांस्कृतिक धोरणांवर प्रभाव टाकण्याचा प्रयत्न केला. या पदांवर असताना त्यांनी काव्यसंमेलन, नाट्यप्रयोग, संगीत व कला यांना प्रोत्साहन देणारे उपक्रम राबवले. सांस्कृतिक क्षेत्राला शासकीय पातळीवर पाठबळ मिळावे, ही त्यांची भूमिका होती. मात्र राजकारणात असतानाही त्यांनी आपली साहित्यिक ओळख आणि सामाजिक बंडखोरी सोडली नाही, यामुळे कधी कधी ते वादाच्या भोवऱ्यात सापडले.
विष्णू वाघ यांचे आयुष्य उत्तरार्धात आजारपणाने ग्रासले गेले. हृदयविकाराचा झटका, दीर्घ उपचार, व्हीलचेअरवरचे आयुष्य या सगळ्यांमधूनही त्यांची लेखनाची आणि विचारांची धार पूर्णपणे बोथट झाली नाही. ८ फेब्रुवारी २०१९ रोजी दक्षिण आफ्रिकेतील केपटाउन येथे त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या जाण्याने गोव्याच्या सांस्कृतिक आणि साहित्यिक विश्वात मोठी पोकळी निर्माण झाली.
विष्णू वाघ यांचा वारसा म्हणजे केवळ नाटके, कविता किंवा राजकीय पदे नाहीत, तर ते विचारांचे आणि संघर्षाचे प्रतीक आहेत. त्यांनी साहित्याला केवळ सौंदर्याची चौकट न देता, ते सामाजिक परिवर्तनाचे साधन मानले. उपेक्षितांच्या बाजूने उभे राहणे, सत्तेला प्रश्न विचारणे आणि भाषेच्या माध्यमातून अस्वस्थता निर्माण करणे, हे त्यांच्या लेखनाचे मुख्य वैशिष्ट्य होते. त्यामुळेच ते अनेकांना आवडले, काहींना खटकले, पण कुणालाही ते दुर्लक्षित करता आले नाहीत.
आज विष्णू वाघांकडे पाहताना त्यांचे कार्य केवळ गोव्यापुरते मर्यादित न राहता, संपूर्ण मराठी साहित्याच्या व्यापक प्रवाहाशी जोडलेले दिसते. संतपरंपरेपासून ते आधुनिक बंडखोर काव्यापर्यंतचा धागा त्यांनी आपल्या पद्धतीने पुढे नेला. लोकसंस्कृती, श्रमिकांचे जगणे, जातीय संघर्ष आणि भाषिक अस्मिता या सगळ्यांचा त्यांनी साहित्यिक दस्तऐवज तयार केला. म्हणूनच विष्णू सूर्या वाघ हे नाव केवळ एका व्यक्तीचे नसून, ते एका लढवय्या साहित्यिक भूमिकेचे प्रतीक ठरते. त्यांच्या लेखनातून आणि सार्वजनिक आयुष्यातील भूमिकेतून त्यांनी जे प्रश्न उपस्थित केले, ते आजही तितकेच जिवंत आणि महत्त्वाचे आहेत.
- सुदिन वि. कुर्डीकर
