प्रत्येक देशाच्या इतिहासामध्ये काही असे महापुरुष जन्माला येतात, ज्यांच्या कर्तृत्वाने केवळ त्यांचा काळच नव्हे, तर येणाऱ्या अनेक पिढ्या घडतात. भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात आणि त्यानंतर एका खंडप्राय राष्ट्राची अखंडता टिकवून ठेवण्यात ज्यांचे नाव सुवर्णक्षरांनी लिहिले गेले, ते थोर स्वातंत्र्यसेनानी, भारताचे पहिले उपपंतप्रधान आणि गृहमंत्री सरदार वल्लभभाई पटेल होत. त्यांचा जन्म ३१ ऑक्टोबर १८७५ रोजी गुजरातच्या नडियाद येथे झाला. त्यांच्या जयंतीचा दिवस म्हणजेच ३१ ऑक्टोबर हा संपूर्ण भारत देशात ‘राष्ट्रीय एकता दिवस’ म्हणून अत्यंत उत्साहात साजरा केला जातो. आज, ३१ ऑक्टोबर २०२६ रोजी, आपण ‘लोहपुरुष’ सरदार वल्लभभाई पटेल यांची १४१ वी जयंती साजरी करत आहोत. हा दिवस म्हणजे त्यांच्या अतुलनीय देशसेवेचे स्मरण करण्याचा आणि त्यांच्या विचारांवर चालण्याचा संकल्प करण्याचा सुवर्णयोग आहे.
सरदार वल्लभभाई पटेल यांचे बालपण अत्यंत साधेपणाने गेले. त्यांचे कुटुंब अत्यंत सामान्य होते. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण करमसद येथे झाले, तर हायस्कूलचे शिक्षण पेटलाद येथे पूर्ण झाले. लहानपणापासूनच त्यांच्यामध्ये अन्याय सहन न करण्याची आणि प्रसंगी धाडसी निर्णय घेण्याची उपजत बुद्धी होती.वकिलीचे शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी त्यांच्याकडे पैशांची कमतरता होती, परंतु त्यांनी जिद्द सोडली नाही. त्यांनी स्वतः मेहनत करून वकिलीची परीक्षा उत्तीर्ण केली आणि गोध्रा येथे वकिली करण्यास सुरुवात केली. नंतर त्यांनी उच्च शिक्षणासाठी लंडनला जाऊन बॅरिस्टर होण्याचे स्वप्न पूर्ण केले. भारतात परतल्यानंतर त्यांनी अहमदाबाद येथे फौजदारी कायद्याचे उत्कृष्ट वकिल म्हणून नाव कमावले. त्यांच्या हुशारीची आणि कायदेशीर ज्ञानाची ख्याती संपूर्ण गुजरातमध्ये पसरली होती. परंतु, देशावरील प्रेमापोटी त्यांनी आपले यशस्वी करिअर आणि सुखवस्तू आयुष्य मागे सोडले आणि महात्मा गांधींच्या हाकेला ओसरून थेट स्वातंत्र्यलढ्यात उडी घेतली.
सरदार वल्लभभाई पटेल हे केवळ कागदावर किंवा भाषणांवर बोलणारे नेते नव्हते, तर ते कृतीशील नेते होते. त्यांनी अनेक महत्त्वाच्या सत्याग्रहांचे नेतृत्व केले:
खेळा सत्याग्रह (१९१८) : गुजरातमध्ये तीव्र दुष्काळ असतानाही ब्रिटन सरकारने शेतकऱ्यांवर अन्यायकारक कर लादला होता. वल्लभभाईंनी शेतकऱ्यांच्या बाजूने उभे राहून करबंदीचा लढा यशस्वी केला.
बारडोली सत्याग्रह (१९२८) : बारडोली येथील शेतकऱ्यांवर इंग्रजांनी ३०% कर वाढवून अन्याय केला. वल्लभभाईंच्या खंबीर नेतृत्वाखाली हा लढा यशस्वी झाला. या आंदोलनाच्या अभूतपूर्व यशानंतर बारडोलीच्या महिलांनी त्यांना आदराने ‘सरदार’ ही पदवी बहाल केली. तेव्हापासून ते संपूर्ण देशासाठी ‘सरदार पटेल’ बनले.
असहकार आणि सविनय कायदेभंग चळवळ : गांधीजींच्या नेतृत्वाखालील प्रत्येक आंदोलनात सरदार पटेलांनी अग्रगण्य भूमिका बजावली आणि अनेकदा तुरुंगवासही भोगला.
स्वातंत्र्यानंतर भारतासमोर सर्वात मोठे आणि आव्हानात्मक संकट उभे ठाकले होते, ते म्हणजे देशाचे तुकडे होण्यापासून रोखणे आणि एकात्मिक भारताची निर्मिती करणे. ब्रिटिशांनी भारताला स्वातंत्र्य देताना ५६५ हून अधिक स्वदेशी संस्थानांना (Princely States) एकतर भारत किंवा पाकिस्तानमध्ये सामील होण्याचा किंवा स्वतंत्र राहण्याचा पर्याय दिला. जर सरदार पटेलांनी दृढनिश्चय दाखवला नसता, तर आजचा नकाशा अनेक लहान-लहान देशांमध्ये विभागला गेला असता.
सरदार पटेलांनी आपल्या राजनैतिक कौशल्याचा, दूरदृष्टीचा आणि प्रसंगी कठोर धोरणाचा वापर करून देशातील सर्व संस्थानांना भारतीय संघराज्यात विलीन केले. जुनागड, हैदराबाद आणि काश्मीर यांसारख्या अत्यंत गुंतागुंतीच्या संस्थानांच्या विलीनीकरणात त्यांनी दाखवलेले धैर्य ऐतिहासिक आहे. विशेषतः, हैदराबाद संस्थानाविरुद्धची ‘ऑपरेशन पोलो’ मोहीम त्यांच्या कणखर नेतृत्वाचे उत्तम उदाहरण होते. म्हणूनच त्यांना ‘अखंड भारताचे शिल्पकार’ आणि ‘लोहपुरुष’ म्हटले जाते. केवळ संस्थानांचे विलीनीकरणच नव्हे, तर स्वातंत्र्योत्तर भारताचा पाया मजबूत करण्यातही सरदार पटेलांचे योगदान अमूल्य आहे.
आयएएस आणि आयपीएस सारख्या नागरी सेवांची स्थापना करण्यात त्यांचा मोठा वाटा होता. त्यांना म्हणूनच भारतीय सनदी सेवांचे जनक मानले जाते. या सेवा देशाच्या प्रशासकीय यंत्रणेचा कणा आहेत.
घटना समिती : घटना निर्मितीच्या प्रक्रियेत मूलभूत अधिकार आणि अल्पसंख्याकांच्या हक्कांसारख्या महत्त्वाच्या समित्यांचे नेतृत्व त्यांनी अत्यंत कुशलतेने केले.
सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्या देशसेवेचा गौरव करण्यासाठी गुजरातमध्ये नर्मदा नदीच्या काठावर सरदार सरोवर धरणानजीक ‘स्टॅच्यू ऑफ युनिटी’ या जगातील सर्वात उंच पुतळ्याची (अंदाजे १८२ मीटर) स्थापना करण्यात आली आहे. हा पुतळा म्हणजे केवळ स्मारकाची वास्तू नाही, तर तो भारताच्या अखंडतेचा, सामर्थ्याचा आणि आत्मसन्मानाचा एक महान संदेश आहे.
आजच्या एकविसाव्या शतकात भारत जगात एक महासत्ता म्हणून उदयाला येत असताना, देशासमोर प्रांतावाद, जात, धर्म आणि भाषा यावरून भेद निर्माण करण्याचे अनेक प्रयत्न अंतर्गत आणि बाह्य पातळीवर सुरू असतात. अशा वेळी देशाची एकता आणि अखंडता टिकवून ठेवण्यासाठी सरदार पटेलांचे विचार अत्यंत मार्गदर्शक ठरतात. त्यांनी नेहमीच ‘आधी देश, नंतर मी’ ही भावना जपली.
प्रत्येक नागरिकाने जात, पात, वर्ग आणि पंथ यापलीकडे जाऊन देशाच्या विकासासाठी आणि सुरक्षेसाठी एकत्र येणे गरजेचे आहे. दरवर्षी ३१ ऑक्टोबर रोजी शाळा, महाविद्यालये आणि शासकीय कार्यालयांमध्ये ‘रन फॉर युनिटी’सारख्या उपक्रमांचे आयोजन करून राष्ट्रीय एकात्मतेची शपथ घेतली जाते, जेणेकरून तरुणांच्या मनात देशप्रेम आणि अखंडतेची भावना कायम राहील.
सरदार वल्लभभाई पटेल हे केवळ एक व्यक्ती नव्हते, तर ते एक विचार होते- शिस्त, निष्ठा, कठोर परिश्रम आणि राष्ट्रप्रेमाचे प्रतीक होते. त्यांच्या दूरदृष्टीमुळे आज आपण एका स्वतंत्र, सार्वभौम आणि अखंड भारतात श्वास घेत आहोत. त्यांच्या जयंतीनिमित्त आपण सर्व देशवासीयांनी त्यांच्या चरणी आदरांजली वाहूया आणि देशाच्या एकता, अखंडता आणि सार्वभौमत्वाचे रक्षण करण्याची शपथ घेऊया. "देश प्रथम" हाच खरा सरदार पटेलांना खरा आदरांजली ठरेल.
