मैत्री साजरी करण्याची संकल्पना सर्वात आधी १९३० मध्ये 'हॉलमार्क कार्ड्स'चे संस्थापक जॉईस हॉल यांनी मांडली होती. लोकांनी आपल्या मित्रांना शुभेच्छा कार्ड पाठवावीत, हा त्यामागचा उद्देश होता. मात्र, व्यापारी स्वरूपामुळे ही कल्पना त्या मूळ भावनेने लोकांपर्यंत पोहोचू शकली नाही.
दरवर्षी ३० जुलै हा दिवस संयुक्त राष्ट्रांद्वारे (UN) 'आंतरराष्ट्रीय मैत्री दिन' म्हणून साजरा केला जातो. मानवी जीवनातील एक मूलभूत गरज म्हणून मैत्रीचा प्रचार करणे हा यामागील मुख्य उद्देश आहे. २७ एप्रिल २०११ रोजी संयुक्त राष्ट्र महासभेने अधिकृतपणे मैत्री दिनाची घोषणा केली आणि सर्व सदस्य देशांना आपापल्या संस्कृती आणि परंपरेनुसार तो साजरा करण्याचे आवाहन केले.
आजचे जग युद्ध, स्थलांतरितांबद्दलचा विरोध, राजकीय ध्रुवीकरण आणि डिजिटल एकटेपणाने विस्कटलेले आहे. अशा काळात सामाजिक सलोखा आणि मानसिक आरोग्यासाठी मैत्री ही एक शांत पण अत्यंत प्रभावी शक्ती ठरते. संयुक्त राष्ट्रांचा हा ठराव मैत्रीला शांतता निर्माण, विविध संस्कृतींमधील संवाद, बंधुता, परस्पर समंजसपणा आणि पुनर्मिलाप यांच्याशी थेट जोडतो.
आपल्या भागात ऑगस्ट महिन्याच्या पहिल्या रविवारी मैत्री दिन साजरा केला जातो. मानवी वर्तनाचा विचार केला तर मैत्री हे असे मोजक्या नात्यांपैकी एक आहे जे लादले जात नाही, तर ते आपण स्वतः निवडतो. म्हणूनच हे नाते विश्वास, सहानुभूती आणि परस्पर आदरावर टिकून असते.
मानसशास्त्रीय संशोधनातून असे सातत्याने समोर आले आहे की, ज्या लोकांच्या आयुष्यात उत्तम आणि स्थिर मित्र असतात, ते जीवनात अधिक समाधानी असतात. अशा व्यक्तींमध्ये नैराश्य आणि चिंतेचे प्रमाण कमी आढळते. एवढेच नव्हे तर हृदयरोग किंवा इतर तीव्र आजारांमुळे होणाऱ्या अकाली मृत्यूचा धोकाही त्यांच्यात कमी असतो.
मित्र हे आपल्या भावनांसाठी एक संरक्षक कवच म्हणून काम करतात. ताणतणाव, दुःख आणि अपयश पचवण्यास ते आपल्याला मदत करतात. आपण नेमके कोण आहोत आणि काय बनू शकतो, याची जाणीव ते करून देतात. मित्रांच्या असण्याने आपल्याला आपलेपणाची भावना मिळते आणि संकटाच्या वेळी आपण एकटे नाही हा विश्वास निर्माण होतो.
मित्र एकत्र येऊन एक सुरक्षित वातावरण तयार करतात, जिथे गमावण्याच्या भीतीशिवाय आपण जसे आहोत तसे राहू शकतो. मित्र आपल्याला आव्हान देतात, आपल्या चुका दाखवून देतात आणि जगण्याचा नवा दृष्टिकोन देतात. एकत्र घालवलेला वेळ, जुन्या आठवणी आणि लहान-सहान विनोद यातून प्रत्येक मैत्रीचे एक वेगळे विश्व तयार होते.
मात्र, प्रत्येक नाते हे खरी मैत्री असू शकत नाही. 'टॉक्सिक' (विषारी) मैत्री बऱ्याचदा गोंधळात टाकणारी असते; कारण यात प्रेमाचे काही क्षण असले तरी होणारे मानसिक नुकसान मोठे असते. अशा नात्यांमुळे मानसिक थकवा येतो आणि सतत चिंता, असुरक्षितता किंवा कमीपणाची भावना राहते. स्वतःच्या स्वार्थासाठी समोरच्याला गुन्हेगार ठरवणे, मोकळेपणाच्या नावाखाली सतत टीका करणे, मर्यादांचा आदर न करणे आणि स्पर्धात्मकता ही अशा विषारी नात्यांची लक्षणे आहेत. जर एखादी मैत्री तुमच्या मानसिक किंवा शारीरिक आरोग्याला हानी पोहोचवत असेल, तर ती संपवणे किंवा त्यापासून सन्मानपूर्वक अंतर ठेवणे हाच योग्य मार्ग असतो.
आजच्या जगाचा विरोधाभास असा आहे की डिजिटल माध्यमातून आपण दूरच्या लोकांच्या संपर्कात राहू शकतो, तरीही एकटेपणाची तक्रार वाढताना दिसते. सोशल मीडियामुळे क्षणार्धात विचार आणि फोटो शेअर करता येतात. जगभरात पसरलेल्या गोमंतकीय समुदायासाठी हे माध्यम खूप उपयोगी ठरले आहे. परंतु, या डिजिटल गोंधळात समोरासमोर बसून शांतपणे गप्पा मारण्यासाठी वेळ काढणे कठीण झाले आहे.
सोशल मीडिया हे केवळ एक साधन आहे, ते स्वतः नाते नाही हे आपण लक्षात ठेवले पाहिजे. अल्गोरिदम आणि रिल्सच्या या युगात, एक-दोन व्यक्तींशी प्रत्यक्ष आणि मनापासून जोडले जाणे हाच खरा संवाद आहे.
उत्तम मैत्रीची सुरुवात स्वतः एक चांगला मित्र बनण्यापासून होते. सातत्य ठेवणे, मोफत सल्ला न देता शांतपणे ऐकून घेणे, दुसऱ्याच्या भावनांचा आदर करणे, प्रामाणिक राहणे, मित्रांच्या यशाचा आनंद साजरा करणे आणि चुका झाल्यास समर्थन करण्याऐवजी माफी मागणे यामुळे नाती परिपक्व होतात.
मैत्री दिन साजरा करण्याचा सर्वात खरा मार्ग म्हणजे केवळ सोशल मीडियावर फोटो पोस्ट करणे नव्हे, तर संकटाच्या काळात कोणासाठी तरी एक विश्वासू आणि सच्चा मित्र बनणे हा आहे.
- डॉ. उबाल्दिना नोरोन्हा, (लेखिका : माजी सहयोगी प्राध्यापिका, मानसशास्त्र विभाग, सेंट झेविअर्स कॉलेज, म्हापसा)