गोव्याच्या संपन्न वनक्षेत्रात ‘फॉक्सटेल ऑर्किड’चा नयनरम्य बहर. हा नयनरम्य नजराणा पाहण्यासाठी वनस्पतीशास्त्रज्ञ, निसर्गप्रेमी, छायाचित्रकार आणि पर्यटकांची पावले सह्याद्रीच्या जंगलांकडे वळू लागली आहेत.
वाळपई : निसर्गाचा वरदहस्त लाभलेल्या गोव्याच्या वनक्षेत्रात आणि पश्चिम घाटाच्या विस्तीर्ण पर्वतरांगांमध्ये सध्या एक अत्यंत देखणा आणि दुर्मिळ निसर्गचमत्कार पाहायला मिळत आहे. वनस्पती जगतात अत्यंत मानाचे स्थान असलेले आणि 'सीतेची वेणी' या नावाने परिचयाचे असलेले 'फॉक्सटेल ऑर्किड' (Rhynchostylis Retusa) सध्या पूर्ण बहरात आले असून, वाळपईसह सत्तरीतील दुर्गम भाग, केरी, चोर्ला घाट आणि आसपासच्या घनदाट जंगलांमध्ये या फुलांचे गुलाबी-पांढरे लांबच लांब घोस झाडांच्या फांद्यांवरून खाली रेंगाळताना सध्या दृष्टीस पडत आहेत. हा नयनरम्य नजराणा पाहण्यासाठी वनस्पतीशास्त्रज्ञ, निसर्गप्रेमी, छायाचित्रकार आणि पर्यटकांची पावले सह्याद्रीच्या जंगलांकडे वळू लागली आहेत.
शास्त्रीय परिभाषेत 'रिंकोस्टायलीस रेटुसा' म्हणून ओळखले जाणारे हे ऑर्किड आसाम राज्याचे राज्यफूल आहे. भारतामध्ये गोवा, महाराष्ट्र, कर्नाटक, केरळ या राज्यांसह प्रामुख्याने ईशान्येकडील राज्यांच्या जंगलात हे प्रकर्षाने आढळते. या फुलांचा आकार आणि रचना महिलांच्या केसांच्या गुंफलेल्या वेणीसारखी दिसते, म्हणूनच स्थानिक लोकजीवनात आणि लोककथांमध्ये याला 'सीतेची वेणी' असे अत्यंत आदरयुक्त नाव दिले गेले आहे. या फुलांना एक वेगळाच सौम्य आणि आल्हाददायक सुगंध असतो, यामुळे या दिवसांत संपूर्ण जंगल परिसर एका अनामिक सुवासाने दरवळून निघतो.
या वनस्पतीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ही परोपजीवी (दुसऱ्या झाडावरून अन्न शोषून घेणारी) नसून ती 'इपिफाईट' म्हणजेच अधिरुह प्रकारातील वनस्पती आहे. ही वनस्पती केवळ आधारासाठी मोठ्या वृक्षांच्या खोडांचा किंवा फांद्यांचा वापर करते, परंतु मूळ वृक्षाला किंवा त्याच्या पोषणाला कोणताही धक्का लावत नाही. दरवर्षी एप्रिल ते जून या महिन्यांत या वनस्पतीला बहर येतो. कोकण आणि पश्चिम घाटात या फुलांचे उमलणे हा मान्सूनच्या म्हणजेच पावसाळ्याच्या आगमनाचा संकेत मानला जातो. हवेतील आर्द्रता वाढू लागली की या फुलांमधील टवटवीतपणा अधिक खुलून दिसतो.
पर्यावरणदृष्ट्या या ऑर्किडला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. पर्यावरण तज्ज्ञांच्या मते, हे ऑर्किड केवळ अत्यंत स्वच्छ, निरोगी आणि प्रदूषणमुक्त जंगलांमध्येच उत्तम प्रकारे वाढू शकते. त्यामुळे ज्या जंगलात 'सीतेची वेणी' मोठ्या प्रमाणावर पाहायला मिळते, तेथील परिसंस्था किंवा इकोसिस्टम अत्यंत सुदृढ आणि संरक्षित आहे, असे मानले जाते. ही फुले मधमाश्या आणि इतर परागीकरण करणाऱ्या कीटकांना आकर्षित करून जंगलाच्या जैवविविधतेचा समतोल राखण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
असे असले तरी, सद्यस्थितीत वाढते शहरीकरण, अनिर्बंध जंगलतोड आणि निसर्गातील मानवी हस्तक्षेपामुळे या दुर्मिळ वनस्पतीचे अस्तित्व धोक्यात आले आहे. काही भागांत व्यावसायिक फायद्यासाठी किंवा हौसेपोटी या फुलांची बेकायदेशीरपणे तोड केली जात असल्याने त्यांची संख्या घटत चालली आहे. हा निसर्गाचा अनमोल ठेवा जर पुढील पिढ्यांसाठी जतन करायचा असेल, तर स्थानिक पातळीवर मोठ्या प्रमाणावर जनजागृती करणे आणि वनविभागाने या दुर्मिळ प्रजातींच्या संरक्षणासाठी कडक पावले उचलणे ही काळाची गरज बनली आहे.
