सैनिक, लेखक, प्रशासक आणि समाजसेवक अशा बहुआयामी व्यक्तिमत्त्वाचे धनी असलेल्या ब्रिगेडियर दा कोस्टा यांचे संपूर्ण आयुष्य कर्तव्यासाठी समर्पित होते. प्रथम गणवेशात देशाची सेवा आणि निवृत्तीनंतर नागरी जीवनात समाजाची सेवा. भारतीय सैन्यातून निवृत्त होऊन बराच काळ लोटला असला तरी, सैन्य त्यांच्या मनातून कधीच निवृत्त झाले नाही.
त्यांचा जन्म २६ सप्टेंबर १९४० रोजी नागपुरात एका गोवन स्थलांतरित कुटुंबात झाला. त्यांच्या कुटुंबात लष्करी सेवेची दोन पिढ्यांची गौरवशाली परंपरा होती, त्यामुळे शिस्त आणि देशभक्तीचे संस्कार त्यांना बालपणापासूनच मिळाले. लहानपणापासूनच त्यांना खेळ आणि संगीताची आवड होती ज्यामुळे त्यांच्यातील शारीरिक क्षमता आणि सांस्कृतिक जाण यांचा सुरेख संगम दिसून येत असे. लष्करी जीवनातील खडतरपणा आणि मानवी संवेदनशीलता यांचा समतोल राखण्यासाठी या आवडींनी त्यांना आयुष्यभर साथ दिली.
देशसेवेच्या ओढीने त्यांनी राष्ट्रीय संरक्षण प्रबोधनी (NDA) आणि त्यानंतर भारतीय लष्करी अकादमी (IMA) मध्ये प्रवेश घेतला. १७ डिसेंबर १९६१ रोजी 'कुमाऊँ रेजिमेंट'मध्ये 'सेकंड लेफ्टनंट' म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली. ही रेजिमेंट त्यांच्यासाठी केवळ व्यावसायिक कार्यक्षेत्र नव्हती, तर त्यांच्याच शब्दांत सांगायचे तर, तो त्यांचा एक विस्तारित परिवार होता.
त्यांनी १४ कुमाऊँमध्ये प्रवेश केला आणि १९६० च्या दशकातील धामधुमीच्या काळात जम्मू-काश्मीरमध्ये सेवा बजावली. त्यावेळच्या तरुण भारतीय लष्कराला स्वातंत्र्यानंतर आपली ओळख निर्माण करावी लागत होती. त्या काळातील पोस्टिंगने अशा अधिकाऱ्यांची पिढी घडवली ज्यांनी नेतृत्व पुस्तकातून नव्हे, तर खडतर भूप्रदेश, लष्करी अनिश्चितता आणि आपल्या जवानांच्या प्राणांची जबाबदारी यातून शिकले.
१९६५ च्या भारत-पाक युद्धाने त्यांच्या कारकिर्दीची सुरुवातीलाच मोठी परीक्षा घेतली. १४ कुमाऊँच्या 'अल्फा कंपनी'चे तरुण कंपनी कमांडर म्हणून त्यांनी जम्मू-काश्मीरमधील नौशेरा सेक्टरमधील धोरणात्मकदृष्ट्या महत्त्वाच्या 'ओ.पी. हिल' (O.P. Hill) वरील हल्ल्यात भाग घेतला. हा हल्ला यशस्वी ठरला आणि आज तो दिवस रेजिमेंटमध्ये 'बॅटल ऑनर डे' म्हणून साजरा केला जातो, जो त्यावेळच्या अधिकारी आणि सैनिकांच्या धैर्याचा पुरावा आहे.
१९७१ मध्ये बांगलादेश मुक्ती युद्धाच्या वेळी युद्ध पुन्हा एकदा समोर उभे ठाकले. तोपर्यंत इयान दा कोस्टा यांनी १-नागा रेजिमेंट उभारण्यात मोठे योगदान दिले होते. 'सेकंड-इन-कमांड' म्हणून काम करताना त्यांनी अशा युद्धक्षेत्रात कामगिरी बजावली जिथे लष्करी कौशल्यासोबतच राजकीय संवेदनशीलतेचीही गरज होती.
'धरमशाला'च्या लढाईत त्यांनी मुक्ती वाहिनीचे सैनिक, सीमा सुरक्षा दलाचे जवान आणि नागा रेजिमेंटचे नियमित सैनिक (ज्यामध्ये शरण आलेले नागा बंडखोरही होते) यांचे नेतृत्व केले. त्यांच्या नेतृत्वाखाली या सर्व विखुरलेल्या घटकांनी एका संयुक्त फौजेप्रमाणे लढा दिला. या लढाईलाही नागा रेजिमेंटमध्ये 'बॅटल ऑनर डे' म्हणून गौरविले जाते.
त्यांच्या लष्करी कारकिर्दीत त्यांनी अनेक महत्त्वाच्या पदांवर काम केले. त्यांनी जम्मू-काश्मीरमधील नियंत्रण रेषेवर (LoC) पायदळ बटालियनचे नेतृत्व केले आणि राजस्थानच्या थर वाळवंटात इन्फंट्री ब्रिगेडचे नेतृत्व केले. तसेच चीनच्या संवेदनशील सीमेवर 'ब्रिगेड मेजर' म्हणूनही त्यांनी सेवा बजावली.
एक शिक्षक म्हणूनही त्यांनी आपली ओळख निर्माण केली. त्यांनी मद्रास येथील ऑफिसर्स ट्रेनिंग स्कूल आणि म्हो (Mhow) येथील प्रतिष्ठित कॉलेज ऑफ कॉम्बॅट (आताचे आर्मी वॉर कॉलेज) मध्ये दोनदा प्रशिक्षक म्हणून काम केले. तिथे त्यांनी भविष्यातील सेनापतींना केवळ युद्धशास्त्रच नव्हे, तर सचोटी आणि जबाबदारीवर आधारित नेतृत्वाचे धडे दिले.
१९८७ मध्ये, ईशान्य भारतातील बंडखोरीविरोधी कारवायांमध्ये त्यांनी दाखवलेल्या उत्कृष्ट नेतृत्वासाठी त्यांना 'विशिष्ट सेवा पदक' (VSM) देऊन गौरवण्यात आले.
त्यांनी पुढे १५ कुमाऊँचे नेतृत्व केले, परंतु त्यांच्या मनात एक खंत नेहमी असायची: ती म्हणजे ज्या १४ कुमाऊँला त्यांनी आपले कुटुंब मानले होते, त्या मूळ बटालियनचे नेतृत्व करण्याची संधी त्यांना मिळाली नाही. हे त्यांच्या रेजिमेंटल जीवनातील घट्ट भावनिक बंध दर्शवते.
२६ सप्टेंबर १९९४ रोजी रानीखेत येथील कुमाऊँ रेजिमेंटल सेंटरचे कमांडंट म्हणून ते ब्रिगेडियर पदावरून निवृत्त झाले. अनेकांसाठी निवृत्ती म्हणजे सार्वजनिक जीवनातून विश्रांती असते, पण ब्रिगेडियर दा कोस्टा यांच्यासाठी तो केवळ गणवेशातील बदल होता.
निवृत्तीनंतर ते प्रथम पुण्यातील साळुंखे विहार येथे स्थायिक झाले आणि नंतर कायमस्वरूपी आपल्या पूर्वजांच्या भूमीत, गोव्याला परतले. गोव्यात त्यांना त्यांच्या नावापेक्षा त्यांच्या पदाने, म्हणजेच "ब्रिगेडियर" म्हणूनच अधिक ओळखले जाऊ लागले. हे नाव केवळ पदासाठी नसून लोकांच्या त्यांच्याप्रती असलेल्या आदराचे प्रतीक होते.
गोव्याचे तत्कालीन मुख्यमंत्री श्री. प्रतापसिंह राणे यांनी त्यांची 'कदंब ट्रान्सपोर्ट कॉर्पोरेशन लिमिटेड'च्या व्यवस्थापकीय संचालकपदी (१९९५-९७) नियुक्ती केली. त्यांच्या कार्यकाळात त्यांनी सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेत शिस्त आणि कार्यक्षमता आणली. त्यानंतर त्यांनी एका मोठ्या उद्योग समूहात सॉफ्टवेअर क्षेत्रात काम केले, जे त्यांच्या बदलत्या काळाशी जुळवून घेण्याच्या वृत्तीचे दर्शन घडवते.
तरीही, त्यांचे सर्वात मोठे वैयक्तिक समाधान साळिगाव येथील त्यांच्या पूर्वजांच्या घराची पुनर्बांधणी करण्यात होते. १९९८ मध्ये ते त्यांच्या स्वप्नातील घरात राहायला गेले. पण निवृत्ती म्हणजे जबाबदारीतून मुक्त होणे असे त्यांनी कधीच मानले नाही. त्यांनी साळिगाव इन्स्टिट्यूटचे अध्यक्ष, साळिगाव नागरी आणि ग्राहक कक्षाचे नेते आणि साळिगाव 'कोमुनिदाद'चे अध्यक्ष म्हणून काम पाहिले. लष्करी शिस्त आणि न्यायप्रियता त्यांनी ग्रामप्रशासनातही आणली.
त्यांनी 'कॅथोलिक असोसिएशन ऑफ गोवा'चे अध्यक्ष म्हणून आणि 'एक्स-सर्व्हिसमेन असोसिएशन ऑफ गोवा'चे सक्रिय सदस्य म्हणून माजी सैनिकांच्या हितासाठी काम सुरू ठेवले.
समाजसेवेसोबतच त्यांना लेखनाचीही ओढ होती. ते एक उत्कृष्ट स्तंभलेखक होते, त्यांचे लेख 'ओ हेराल्डो' आणि 'गोवा टुडे' सारख्या प्रसिद्ध प्रकाशनांमध्ये नियमित येत असत. २०१३ मध्ये त्यांनी 'डायरी ऑफ एन इन्फंट्रीमन' (Diary of an Infantryman) हे आपले आत्मचरित्र प्रकाशित केले. यात त्यांनी १९४० च्या दशकातील नागपुरातील गोवन स्थलांतरित समाजाचे जीवन, एनडीए आणि आयएमए मधील अनुभव आणि भारतीय लष्कराचे आधुनिकीकरण यावर प्रकाश टाकला आहे.
२५ मार्च २०२२ रोजी ब्रिगेडियर इयान दा कोस्टा यांचे निधन झाले. त्यांनी मागे एक मोठा वारसा सोडला आहे. ते केवळ रणांगणातच नव्हे, तर नागरी जीवनातही एक आदर्श नेते होते. राजस्थानचे वाळवंट असो, काश्मीरचे डोंगर असो किंवा गोव्याचे गाव; त्यांचे जीवन एकाच तत्त्वावर आधारलेले होते: 'सन्मान हा प्रसिद्धीमध्ये नसून, दिलेली जबाबदारी प्रामाणिकपणे पार पाडण्यात असतो.'
ते खऱ्या अर्थाने एक भूमीपुत्र आणि शेवटपर्यंत एक सैनिक राहिले.
जॉन आगियार, + ९१ ९८२२१५९७०५ (लेखक ज्येष्ठ पत्रकार आणि निवृत्त माहिती अधिकारी आहेत.)