अलीकडेच घडलेली फ्लायदुबईची घटना, जिथे एका सह-वैमानिकाने मुख्य वैमानिकावर चाकूने हल्ला करून विमान क्रॅश करण्याचा प्रयत्न केला, आणि त्यानंतर प्रवासी तसेच ऑफ-ड्यूटी क्रू मेंबर्सनी त्याला यशस्वीरीत्या ताब्यात घेतले, मानवी वर्तनाचा अत्यंत तीव्र संकटाच्या प्रसंगी अभ्यास करण्यासाठी एक महत्त्वपूर्ण उदाहरण ठरते.
माध्यमांनी प्रामुख्याने सुरक्षिततेतील त्रुटी आणि वैमानिकांच्या मानसिक तपासणीवर लक्ष केंद्रित केले आहे. परंतु, प्रवाशांच्या प्रतिक्रियेमागील मानसशास्त्रीय पैलूंकडेही तितकेच लक्ष देणे आवश्यक आहे. विशेषत:, ही घटना दोन परस्परसंबंधित संकल्पनांवर प्रकाश टाकते: समाजोपयोगी वर्तन आणि बायस्टँडर इंटरव्हेन्शन म्हणजेच प्रत्यक्षदर्शींचे हस्तक्षेप.
बायस्टँडर इंटरव्हेन्शन म्हणजे एखाद्या धोकादायक किंवा आपत्कालीन परिस्थितीत मदतीची गरज असताना पुढे येऊन कृती करण्याची तयारी. हे 'बायस्टँडर इफेक्ट'पेक्षा पूर्णपणे वेगळे आहे. बायस्टँडर इफेक्टनुसार, इतर लोक उपस्थित असल्यावर जबाबदारीचे वाटप होते किंवा नक्की काय करावे हे न समजल्याने लोक मदत करण्याची शक्यता कमी असते.
लटाने आणि डार्ले यांनी १९६८-७० मध्ये केलेल्या क्लासिक संशोधनात आपत्कालीन परिस्थितीत मदत मिळण्यासाठी पाच टप्पे सांगितले होते: काहीतरी गडबड आहे हे लक्षात येणे, घटनेला आपत्कालीन परिस्थिती समजणे, वैयक्तिक जबाबदारी स्वीकारणे, मदतीचा मार्ग ठरवणे आणि प्रत्यक्षात मदत करणे. यातील कोणत्याही एका टप्प्यावर अयशस्वी झाल्यास निष्क्रियता निर्माण होते.
फ्लायदुबईच्या घटनेत प्रवासी आणि कर्मचाऱ्यांनी या पाचही टप्प्यांवर वेगाने कृती केली. त्यांनी विमानाची अचानक खालावलेली उंची आणि कॉकपिटमधील संघर्षाचा आवाज लक्षात घेतला. ही जीवघेणी हायजॅकिंग किंवा हल्ला असल्याचे त्यांच्या लक्षात आले. "मी कृती केली नाही, तर आपण सगळे मरणार" अशी वैयक्तिक जबाबदारी त्यांनी मानली. कॉकपिटवर धाव घेण्याचा निर्णय घेतला आणि समन्वयाने तो अमलात आणला.
ही नेहमीची बायस्टँडर परिस्थिती नव्हती. सहसा, बायस्टँडर इंटरव्हेन्शन संशोधनात रस्तनावरील हल्ले किंवा वैद्यकीय आणीबाणीचा अभ्यास केला जातो, जिथे मदत करणारा थेट स्वतःच्या जिवाच्या धोक्यात नसतो. परंतु येथे प्रवासी ३०,००० फूट उंचीवर अडकले होते आणि पळून जाण्याचा कोणताही मार्ग नव्हता. त्यामुळे त्यांची कृती ऐच्छिक नव्हती; निष्क्रियतेचा अर्थ निश्चित मृत्यू हाच होता. त्यामुळे नेहमीच्या अडथळ्यांच्या उलट ही परिस्थिती घडली. याला "रिव्हर्स बायस्टँडर इंटरव्हेन्शन" म्हणता येईल: इथे इतरांच्या उपस्थितीमुळे लोक थांबले नाहीत, तर सामूहिक कृतीला अधिक बळ मिळाले.
प्रो-सोशल बिहेविअर म्हणजे इतरांच्या फायद्यासाठी केलेली ऐच्छिक कृती. आपत्कालीन स्थितीत यात मदत मागणे, प्रथमोपचार करणे किंवा थेट हस्तक्षेप करणे समाविष्ट असते. फ्लायदुबईच्या प्रवाशांनी 'इमर्जन्सी हेल्पिंग'चे दर्शन घडवले, जे अत्यंत उच्च धोक्याचे समाजोपयोगी वर्तन आहे.
या प्रतिक्रियेमागे अनेक घटक एकत्र आले. पहिले म्हणजे, परिस्थिती अगदी स्पष्ट होती; विमानाचे खाली येणे आणि कॉकपिटमधील किंचाळ्यांमुळे संशयाला जागा नव्हती. दुसरे, धोका सर्वांसाठी समान होता; प्रवासी एकमेकांचे सह-बळी ठरणार होते. त्यामुळे इतरांना मदत करणे म्हणजे स्वतःला वाचवणे होते. तिसरे, 'इन-ग्रुप आयडेंटिटी'ने (स्वकीयतेची भावना) मुख्य भूमिका बजावली. अनेक प्रवासी इस्रायली नागरिक होते आणि विमानात ऑफ-ड्यूटी इस्रायली पायलट व सुरक्षा कर्मचारीही होते. समाजमानसशास्त्र दर्शवते की लोक स्वतःच्या गटातील (राष्ट्र, वंश किंवा समान परिस्थिती) व्यक्तींना मदत करण्यास अधिक तत्पर असतात. चौथे, प्रशिक्षित व्यक्तींच्या उपस्थितीमुळे नेतृत्व आणि कौशल्य मिळाले, ज्यामुळे इतरांना प्रेरणा मिळाली. शेवटी, कृती न करण्याचा परिणाम हा कृती करण्याच्या धोक्यापेक्षा कितीतरी पट अधिक भयंकर होता.
फ्लायदुबईची घटना संकटसमयी मानवी स्वभावाबद्दलच्या सोप्या धारणांना आव्हान देते. योग्य किंवा विषम परिस्थितीत सामान्य लोकही असाधारण धैर्य दाखवू शकतात हे यावरून सिद्ध होते. जेव्हा धोक्याची जाणीव स्पष्ट असते आणि गट एकवटलेला असतो, तेव्हा केवळ प्रत्यक्षदर्शी असलेले लोक अत्यंत वेगाने अपस्टँडर्स बनू शकतात.
डॉ. उबाल्डिना नोरोन्हा (सहयोगी प्राध्यापक, मानसशास्त्र विभाग, सेंट झेविअर्स कॉलेज, म्हापसा)