भारतीय नौदलाचा इतिहास हा कर्तव्यनिष्ठा, शौर्य आणि उत्कृष्ट सेवाभाव यांचा वारसा जपणाऱ्या अधिकाऱ्यांच्या कार्याने समृद्ध झाला आहे. अशाच मान्यवर अधिकाऱ्यांमध्ये लेफ्टनंट कमांडर गोपाळ सखाराम सुखटणकर यांचे नाव विशेष आदराने घेतले जाते. नौदलातील एक अग्रगण्य संचार अधिकारी आणि सन्मानित सैनिक म्हणून त्यांनी देशसेवा केली आणि आपल्या कार्याचा असा ठसा उमटविला की आजही त्यांची प्रेरणा भारतीय सशस्त्र दलांसह गोव्याच्या तरुण पिढीला मार्गदर्शक ठरत आहे.
सन १९१९ मध्ये जन्मलेल्या गोपाळ सखाराम सुखटणकर यांनी रॉयल इंडियन नेव्हीमध्ये टेलिग्राफिस्ट म्हणून प्रवेश केला. आपल्या अपवादात्मक सेवेमुळे, कौशल्यामुळे आणि कर्तव्यदक्षतेमुळे त्यांनी नौदलात उच्च पदापर्यंत मजल मारली.
ऐतिहासिक एचएमआयएस बंगाल या जहाजावर सेवा बजावत असताना त्यांच्या उल्लेखनीय कार्याबद्दल त्यांना प्रतिष्ठेचे डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस मेडल (DSM) प्रदान करण्यात आले. विशेष म्हणजे, हा सन्मान प्राप्त करणारे ते पहिले संचार शाखेतील नौसैनिक ठरले. त्यामुळे भारतीय नौदलाच्या संचार इतिहासात त्यांचे नाव अजरामर झाले.
सन १९५० मध्ये त्यांची कमिशन्ड कम्युनिकेशन्स ऑफिसर म्हणून पदोन्नती झाली. हे पद आजच्या स्पेशल ड्युटी (कम्युनिकेशन्स) ऑफिसर पदाच्या समकक्ष मानले जाते. त्यांनी विविध युद्धनौका आणि प्रशिक्षण संस्थांमध्ये सेवा बजावली. विशेषतः सिग्नल स्कूलमध्ये त्यांनी केलेल्या कार्यामुळे अधिकारी आणि नौसैनिक यांच्यात त्यांना मोठा सन्मान प्राप्त झाला.
गोव्याच्या मुक्तीनंतर त्यांचा गोव्याशी घनिष्ठ संबंध निर्माण झाला. त्यांनी १ गोवा नेव्हल युनिटचे कमांडिंग ऑफिसर म्हणून जबाबदारी सांभाळली. या काळात नव्याने भारतात विलीन झालेल्या गोव्यात युवकांमध्ये शिस्त, राष्ट्रीय सेवा आणि नेतृत्वगुण विकसित करण्यासाठी त्यांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. त्यावेळचे गोव्याचे पहिले मुख्यमंत्री भाऊसाहेब दयानंद बांदोडकर यांच्याशी त्यांचे निकटचे संबंध होते. यामुळे संरक्षण दल आणि नागरी प्रशासन यांच्यातील समन्वय अधिक दृढ झाला.
सन १९६९ मध्ये भारतीय नौदलातून निवृत्त झाल्यानंतरही त्यांची राष्ट्रसेवा थांबली नाही. १९७१ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धादरम्यान त्यांना पुन्हा सक्रिय सेवेसाठी पाचारण करण्यात आले आणि त्यांनी देशसेवेसाठी तत्परतेने हजेरी लावली.
नौदलाकडून अनोखी मानवंदना
नौदलातील संचार क्षेत्रातील त्यांच्या उल्लेखनीय योगदानाची दखल घेत भारतीय नौदलाने त्यांना एक अनोखा आणि दुर्मीळ सन्मान दिला. सिग्नल स्कूलमधील कनिष्ठ नौसैनिकांच्या निवासस्थानाला "सुखटणकर बॅरॅक्स" असे नाव देण्यात आले.
या बॅरॅक्सवरील स्मृतिफलकात त्यांचे वर्णन ‘कर्तव्यापासून कधीही मागे न हटणारा आणि इतरांसाठी आदर्श ठरणारा धाडसी संचारक’ असे करण्यात आले आहे. आजही या बॅरॅक्समुळे नौदलातील नव्या पिढीतील जवानांना त्यांच्या प्रेरणादायी जीवनकार्याची ओळख होत राहते. हा सन्मान त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाविषयी आणि कार्याविषयी नौदलात असलेल्या आदराची साक्ष देतो.
गोव्यात त्यांची स्मृती जपणारा आणखी एक महत्त्वाचा उपक्रम म्हणजे ‘कै. ले. कमांडर गोपाळ सखाराम सुखटणकर स्मृती खुली जलद फिडे मानांकित बुद्धिबळ स्पर्धा.’ मुष्टीफंड हायस्कूल पालक-शिक्षक संघातर्फे, गोवा बुद्धिबळ संघटना आणि अखिल भारतीय बुद्धिबळ महासंघाच्या सहकार्याने आयोजित ही स्पर्धा आज गोव्यातील सर्वात प्रतिष्ठित बुद्धिबळ स्पर्धांपैकी एक मानली जाते.
चौदाव्या वर्षात पदार्पण केलेल्या या स्पर्धेत देशभरातील खेळाडू सहभागी होतात. तरुण बुद्धिबळपटूंना प्रोत्साहन देण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य ही स्पर्धा करते. रणनीती, संयम, शिस्त आणि दूरदृष्टी हे गुण जसे ले. कमांडर सुखटणकर यांच्या नौदल कारकिर्दीचे वैशिष्ट्य होते, तसेच ते बुद्धिबळ खेळाचेही आधारस्तंभ आहेत.
भावी पिढ्यांसाठी प्रेरणास्थान
पणजीतील ऐतिहासिक इन्स्टिट्यूट मेनेझिस ब्रागांझा येथे आयोजित केली जाणारी ही स्पर्धा गोव्याच्या समृद्ध परंपरेला आणि उज्ज्वल भविष्याला जोडणारा दुवा ठरली आहे. लहान मुलांपासून ज्येष्ठ खेळाडूंपर्यंत सर्व वयोगटांना सहभागी होण्याची संधी उपलब्ध करून देत ही स्पर्धा ले. कमांडर सुखटणकर यांच्या स्मृतीला जिवंत ठेवते. ज्याप्रमाणे त्यांनी समुद्रात संचार आणि कार्यवाहीचे नेतृत्व केले, त्याचप्रमाणे आज त्यांचा वारसा तरुणांना यश, नेतृत्व आणि उत्कृष्टतेकडे मार्गदर्शन करीत आहे.
लेफ्टनंट कमांडर गोपाळ सखाराम सुखटणकर यांचे जीवन हे धैर्य, व्यावसायिकता, नेतृत्व आणि राष्ट्रसेवेचे मूर्तिमंत उदाहरण होते. रॉयल इंडियन नेव्ही आणि भारतीय नौदलातील त्यांच्या उल्लेखनीय कार्यामुळे त्यांना अनेक सन्मान लाभले. त्यापैकी ‘सुखटणकर बॅरॅक्स’ हे त्यांच्या नावाने ओळखले जाणारे स्मारक विशेष उल्लेखनीय आहे.
आज, त्यांच्या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या नौदलाच्या स्थापनेद्वारे किंवा त्यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ आयोजित केल्या जाणाऱ्या प्रतिष्ठित बुद्धिबळ स्पर्धेद्वारे, ले. कमांडर सुखटणकर यांची प्रेरणा नव्या पिढ्यांपर्यंत पोहोचत आहे. त्यांची कहाणी आपल्याला शिकवते की खरी राष्ट्रसेवा ही व्यक्तीच्या आयुष्यापुरती मर्यादित राहत नाही; ती पुढील अनेक पिढ्यांना प्रेरणा देणारा शौर्य, शिस्त, नेतृत्व आणि कर्तव्यनिष्ठेचा अमूल्य वारसा बनते.
जॉन आगियार, + ९१ ९८२२१५९७०५ (लेखक ज्येष्ठ पत्रकार आणि निवृत्त माहिती अधिकारी आहेत.)