गोव्यात शेतीच्या क्षेत्रात विविध पिकांचे उत्पादन घेतले जाते. त्यामध्ये भात, काजू, नारळ, भाजीपाला यांसोबत कडधान्यांचाही समावेश होतो. अलीकडील आकडेवारीनुसार गोव्यात कडधान्यांच्या उत्पादनात लक्षणीय वाढ झाली असून, विशेष म्हणजे ही वाढ लागवडीखालील क्षेत्र कमी झाले असतानाही झाली आहे. त्यामुळे गोव्यातील कडधान्य शेतीच्या दृष्टीने ही बाब विशेष उल्लेखनीय ठरते. उपलब्ध आकडेवारीनुसार २०२३-२४ मध्ये गोव्यात सुमारे ३,८८५ हेक्टर क्षेत्रात ३,८३२ टन कडधान्यांचे उत्पादन झाले होते. त्यानंतर २०२४-२५ मध्ये लागवडीखालील क्षेत्रात सुमारे १.४ टक्क्यांची घट होऊन ते सुमारे ३,८२९ हेक्टरवर आले. याच काळात उत्पादनातही सुमारे ७.६ टक्क्यांची घट होऊन उत्पादन सुमारे ३,५३२ टनांवर आले. मात्र २०२५-२६ मध्ये परिस्थितीत सकारात्मक बदल झाला. या वर्षी कडधान्यांचे उत्पादन मागील वर्षाच्या तुलनेत सुमारे ११.५ टक्क्यांनी वाढले. उत्पादनात सुमारे ४०८ टनांची वाढ झाली. विशेष म्हणजे लागवडीखालील क्षेत्र कमी असतानाही उत्पादन वाढल्यामुळे कडधान्यांच्या प्रति हेक्टर उत्पादकतेत सुधारणा झाल्याचे स्पष्ट होते. राज्यातील कडधान्य उत्पादनातील सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे, लागवडीचे क्षेत्र आणि उत्पादन यांच्यातील विसंगत पण सकारात्मक प्रवाह. गेल्या तीन वर्षांत कडधान्य लागवडीखालील क्षेत्रात सुमारे ५९ हेक्टरची घट झाली, परंतु याच काळात उत्पादनात सुमारे ११५ टनांची वाढ झाली. यावरून केवळ लागवडीचे क्षेत्र वाढविण्यावर भर न देता उपलब्ध जमिनीपासून अधिक उत्पादन मिळविणे शक्य होत असल्याचे दिसून येते. २०२३-२४ मध्ये प्रति हेक्टर सरासरी उत्पादन सुमारे ९८६ किलो होते. ते २०२५-२६ मध्ये वाढून सुमारे १,०३२ किलो प्रति हेक्टर झाले. म्हणजेच प्रति हेक्टर उत्पादकतेत सुमारे ४.६ टक्क्यांची वाढ झाली. कडधान्ये ही भारतीय आहारातील प्रथिनांचे प्रमुख स्रोत आहेत. डाळी, मूग, उडीद, तूर, चवळी, हळसांदे यांसारख्या कडधान्यांना सातत्याने मागणी असते. त्यामुळे स्थानिक पातळीवर कडधान्यांचे उत्पादन वाढल्यास राज्याची अन्नधान्याची उपलब्धता सुधारण्यास मदत होते.
देश पातळीवरही २०२५-२६ मध्ये कडधान्यांचे उत्पादन विक्रमी पातळीवर पोहोचल्याचे केंद्र सरकारच्या आकडेवारीत दिसते. त्यामुळे गोव्यातील ही वाढ देशातील व्यापक कडधान्य उत्पादनवाढीच्या पार्श्वभूमीवरही महत्त्वाची आहे. गोव्यात कडधान्यांचे उत्पादन वाढण्यामागे काही महत्त्वाचे घटक असू शकतात. शेतकऱ्यांकडून सुधारित बियाणे, योग्य पेरणी पद्धती, खतांचा संतुलित वापर आणि आधुनिक पीक व्यवस्थापनाचा अवलंब झाल्यास कमी क्षेत्रातून अधिक उत्पादन मिळू शकते. कृषी विभागाकडून शेतकऱ्यांना पीक व्यवस्थापन, रोग-कीड नियंत्रण, सुधारित वाण आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाबाबत मार्गदर्शन मिळत असल्यास उत्पादकता वाढण्यास मदत होते. लागवडीचे क्षेत्र कमी झाले असले तरी उर्वरित क्षेत्राचा अधिक कार्यक्षम वापर केल्यामुळे उत्पादनात वाढ होऊ शकते. कडधान्यांच्या वाढीच्या काळात तुलनेने अनुकूल हवामान मिळाल्यास उत्पादन आणि उत्पादकता सुधारू शकते. मात्र हवामानातील अनिश्चितता ही भविष्यातील मोठी जोखीम राहणार आहे. कडधान्यांना बाजारपेठेत मागणी असल्यामुळे योग्य दर मिळण्याची शक्यता शेतकऱ्यांना या पिकांकडे आकर्षित करू शकते.
कडधान्यांच्या मुळांद्वारे जमिनीत नत्राचे प्रमाण वाढण्यास मदत होत असल्याने सुपीकतेच्या दृष्टीनेही त्यांचे महत्त्व आहे. गोव्यात कडधान्य उत्पादन वाढले असले तरी काही आव्हाने कायम आहेत. लागवडीखालील क्षेत्रात घट होत असल्यामुळे भविष्यात उत्पादन टिकवून ठेवण्यासाठी उत्पादकता आणखी वाढवावी लागेल. हवामान बदल, अवकाळी पाऊस, अतिवृष्टी, कीड व रोगांचा प्रादुर्भाव यांचा उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो. याशिवाय लहान व विखुरलेल्या शेतजमिनी, मजुरांची उपलब्धता, उत्पादन खर्च, बाजारभावातील चढ-उतार आणि काढणीनंतरचे नुकसान या बाबींकडेही लक्ष देणे आवश्यक आहे. त्यासाठी अधिक उत्पादन देणाऱ्या आणि स्थानिक हवामानास अनुकूल वाणांचा वापर करणे, शेतकऱ्यांना आधुनिक पीक व्यवस्थापनाचे प्रशिक्षण देणे, दर्जेदार बियाणे वेळेवर उपलब्ध करून देणे, सूक्ष्म सिंचन व जलव्यवस्थापनाला प्रोत्साहन देणे, कीड व रोगांचे एकात्मिक व्यवस्थापन करणे, कडधान्यांना योग्य बाजारभाव मिळण्यासाठी बाजारव्यवस्था मजबूत करणे, साठवणूक, प्रक्रिया आणि मूल्यवर्धनाच्या सुविधा उपलब्ध करून देणे, कडधान्य लागवडीसाठी शेतकऱ्यांना आवश्यक प्रोत्साहन व तांत्रिक मदत देणे अशी पावले उचलावी लागतील.