गोव्यात यापूर्वी ज्ञात असलेल्या जैवदीप्तिमान बुरशींपेक्षा वेगळ्या, प्रकाश उत्सर्जित करणाऱ्या कीटक-अळ्यांचे पश्चिम घाटाच्या पायथ्याशी प्रथमच दस्तऐवजीकरण; आश्रयदाता बुरशीची तात्पुरती ओळख स्टिरिअम ऑस्ट्रिया (Stereum ostrea) अशी करण्यात आली आहे.
पश्चिम घाटातील प्रसिद्ध प्रकाशमान बुरशींपेक्षा वेगळे असलेले प्राणी-जैवदीप्तीचे एक दुर्मीळ उदाहरण गोव्यात प्रथमच नोंदविण्यात आले आहे. ही नोंद पश्चिम घाटाच्या पायथ्याशी असलेल्या तांबडी सुर्ला येथील जंगलातून झाली आहे.
प्रकाशमान जीवांची छायाचित्रे वेटलँड मित्र अॅड. शशिकांत नाईक यांनी २५ ऑगस्ट २०२६ रोजी रात्री सुमारे ८ वाजता जंगलातून पूर्ण अंधारात चालत असताना घेतली. “पूर्ण अंधारात पाहिल्यावर ते विलक्षण दिसतात,” असे त्यांनी नमूद केले. हे जीव सतत हालचाल करीत असल्यामुळे त्यांचे व्हिडिओ चित्रण करता आले नाही, असेही त्यांनी सांगितले.
यानंतर या छायाचित्रांचे परीक्षण डॉ. नंदकुमार कामत, स्वतंत्र शास्त्रज्ञ आणि गोवा राज्य जैवविविधता मंडळाचे सूक्ष्मजीवविषयक सल्लागार, यांनी केले. त्यांनी या प्रकाशमान जीवांची ओळख डिप्टेरा (Diptera) गणातील केरॉप्लॅटिडी (Keroplatidae) कुलाच्या फंगस ग्नॅटच्या अळ्या अशी निश्चित केली आहे. त्यांची वैशिष्ट्ये केरोप्लॅटस (Keroplatus) वंशातील किंवा त्याच्याशी निकट संबंध असलेल्या केरॉप्लॅटिन गटातील अळ्यांशी सर्वाधिक सुसंगत आहेत.
वेगळ्याच प्रकारची ही चमक
गोव्याची जंगले पावसाळ्यातील ‘फॉक्सफायर’साठी आधीपासून परिचित आहेत. पश्चिम घाटातील कुजणाऱ्या लाकडावर वाढणाऱ्या जैवदीप्तिमान मायसेना (Mycena) बुरशींमुळे दिसणारी ही गूढ हिरवी चमक आहे. मात्र तांबडी सुर्ला येथील निरीक्षण यापेक्षा पूर्णपणे वेगळी घटना नोंदवते.
येथे मऊ शरीराच्या कीटक-अळ्या ब्रॅकेट बुरशीच्या खालच्या बाजूस श्लेष्मयुक्त जाळी तयार करतात आणि स्वतःच्या शरीरातून सातत्याने निळा प्रकाश उत्सर्जित करतात. म्हणजे मृत लाकडावरील बुरशीचे ऊतक प्रकाशमान होण्याऐवजी येथे प्रत्यक्ष कीटक-अळ्याच प्रकाश उत्सर्जित करीत आहेत.
त्याच ठिकाणी सामान्य प्रकाशात घेतलेल्या एका पूरक छायाचित्रात आश्रयदाता ब्रॅकेट बुरशी जवळून दिसते. तिच्या वरच्या पृष्ठभागावर अशाच अनेक अळ्या विसावलेल्या आणि हालचाल करताना दिसतात.
क्षेत्रीय वैशिष्ट्यांच्या आधारे या बुरशीची तात्पुरती ओळख स्टिरिअम ऑस्ट्रिया (Stereum ostrea) (फॉल्स टर्की-टेल) अशी करण्यात आली आहे. ही बुरशी पातळ, लवचिक, देठरहित आणि पंख्यासारख्या ब्रॅकेट्सची असून तिचा वरचा पृष्ठभाग गुळगुळीत, चकचकीत आणि फिकट तपकिरी ते पिवळसर-तपकिरी असतो. उभ्या मृत किंवा मरणासन्न वृक्षाच्या खोडावरील सालीवर ही ब्रॅकेट्स एकमेकांवर आच्छादित थरांमध्ये वाढलेली दिसतात. ओलसर पश्चिम घाटातील मृत लाकडावर आढळणाऱ्या पॉलिपोरसदृश कॉर्टिसिऑइड बुरशींपैकी हा एक सामान्य प्रकार आहे.
तथापि, हायमेनोफोर म्हणजे बुरशीच्या फलनकायाच्या खालच्या पृष्ठभागाचे परीक्षण आणि शक्य असल्यास सूक्ष्मदर्शकीय पुष्टी होईपर्यंत स्टिरिअम ऑस्ट्रिया (Stereum ostrea) ही ओळख तात्पुरतीच मानली जाईल.
जागतिक संदर्भात गोव्याची अग्रणी नोंद
जैवदीप्तिमान केरॉप्लॅटिड ग्नॅट अळ्यांची यापूर्वी न्यूझीलंडमध्ये—वैतोमो गुहांतील प्रसिद्ध अॅरॅक्नोकॅम्पा (Arachnocampa) ग्लोवर्म्स—तसेच उत्तर अमेरिकेतील अपलाचियन प्रदेशात, युरेशियाच्या काही भागांत आणि अलीकडे ब्राझीलच्या अटलांटिक फॉरेस्टमध्ये नोंद झाली आहे. द्वीपकल्पीय भारतातून, पश्चिम घाटासह, अशा अळ्यांच्या प्रकाशित नोंदी आतापर्यंत विरळ आहेत. विशेषतः गोव्यात, म्हादई वन्यजीव अभयारण्य आणि लगतच्या वनक्षेत्रांसह, स्थलचर जैवदीप्तीचे यापूर्वीचे दस्तऐवजीकरण जवळजवळ पूर्णपणे मायसेना (Mycena) बुरशींवर केंद्रित राहिले आहे.
अशा प्रकारची प्राणिजन्य —म्हणजे कीटकांच्या अळ्यांमधील—जैवदीप्ती यापूर्वी गोव्यात नोंदविल्याचे आढळत नाही. त्यामुळे तांबडी सुर्ला येथील हे निरीक्षण गोव्यासाठी एक अग्रणी नोंद म्हणून विचारात घेतले जात आहे.
पर्यावरणीय महत्त्व
या अळ्यांचा ब्रॅकेट बुरशीशी असलेला संबंध इतर प्रदेशांत नोंदविलेल्या केरोप्लॅटस (Keroplatus) प्रकारच्या अळ्यांच्या बुरशीभक्षी (mycophagous) सवयीशी सुसंगत आहे. अशा अळ्या बुरशीच्या फलधारक शरीराखाली आश्रय घेत बुरशीच्या बीजाणूंवर उपजीविका करतात.
स्टिरिअम ऑस्ट्रिया (Stereum ostrea) या बुरशीशी या अळ्यांचा हा विशिष्ट संबंध उपलब्ध आणि परीक्षण केलेल्या वैज्ञानिक साहित्यात यापूर्वी नोंदविलेला आढळला नाही. तथापि, स्टिरिअम ऑस्ट्रिया (Stereum ostrea) ही बुरशीची ओळख सध्या तात्पुरती आहे. पुढील तपासणीत हा संबंध पुष्टी झाल्यास तो आणखी एक नवीन निरीक्षण ठरेल.
या अळ्यांची उपस्थिती अबाधित, ओलसर आणि बुरशीसमृद्ध वन-सूक्ष्मअधिवासाचे निदर्शक मानली जाते. त्यामुळे पश्चिम घाटातील तांबडी सुर्ला वनक्षेत्राच्या निशाचर जैवविविधतेच्या नोंदीत यापूर्वी दस्तऐवजीकरण न झालेला आणखी एक महत्त्वाचा घटक जोडला गेला आहे.
अळ्यांची ओळख व बुरशीची तात्पुरती ओळख : डॉ. नंदकुमार कामत
क्षेत्रीय छायाचित्रे : वेटलँड मित्र अॅड. शशिकांत नाईक,कुडचडे
डॉ. नंदकुमार कामत
सल्लागार, सूक्ष्मजीव विविधता
गोवा राज्य जैवविविधता मंडळ