अमेरिकेच्या अडीचशे वर्षांच्या इतिहासाकडे पाहताना भारताने तिच्याकडून अनेक प्रेरणा घेतल्या. भारताच्या हजारो वर्षांच्या संस्कृतीकडे पाहताना अमेरिकेलाही विविधतेतून एकता, लोकशाहीतील सहजीवन आणि अाध्यात्मिक परंपरेचे महत्त्व समजले.
अमेरिकेचा उल्लेख झाला की प्रत्येकाच्या मनात वेगवेगळे चित्र उभे राहते. कोणाला आधुनिक तंत्रज्ञान आठवते, कोणाला जगातील सर्वोत्तम विद्यापीठे, कोणाला संशोधन, कोणाला मोठे उद्योग, तर कोणाला संधींनी भरलेला देश. गेली अडीचशे वर्षे अमेरिका जगभरातील लाखो लोकांना आकर्षित करत आली आहे. या आकर्षणामागे केवळ संपत्ती नाही, तर सतत नवे निर्माण करण्याची वृत्ती, गुणवत्तेला मिळणारा सन्मान आणि ज्ञानाला दिले जाणारे सर्वोच्च स्थान आहे. भारतालाही या आकर्षणाने स्पर्श केला, पण भारताने त्याचा स्वीकार स्वतःची ओळख जपत केला. म्हणूनच भारताची वाटचाल ही अनुकरणाची नव्हे, तर विचारपूर्वक निवड करण्याची कथा आहे.
भारत आणि अमेरिकेची पार्श्वभूमी पूर्णपणे वेगळी आहे. अमेरिकेने स्वातंत्र्यानंतर नव्या भूमीवर आधुनिक राष्ट्र उभारले, तर भारताने हजारो वर्षांची सांस्कृतिक परंपरा आणि विविधता जपत आधुनिक लोकशाही निर्माण केली. दोन्ही देशांचे अनुभव वेगळे असले तरी ज्ञान, विज्ञान, लोकशाही आणि मानवी प्रगती या समान मूल्यांनी त्यांना एकमेकांच्या जवळ आणले.
स्वातंत्र्यानंतरच्या भारतात अमेरिकेबद्दलचे आकर्षण मुख्यतः शिक्षणामुळे निर्माण झाले. अमेरिकेतील विद्यापीठांचा दर्जा, संशोधनाची परंपरा आणि विद्यार्थ्यांना मिळणारे स्वातंत्र्य यामुळे भारतीय तरुण तेथे जाऊ लागले. त्या काळी परदेशात जाणे हे फार मोठे स्वप्न मानले जात असे. अनेकांनी शिष्यवृत्ती मिळवून अथक परिश्रमाने उच्च शिक्षण पूर्ण केले. काही जण अमेरिकेत स्थायिक झाले, तर अनेक जण भारतात परतले. त्यांनी येथे विद्यापीठे, संशोधन संस्था, उद्योग आणि रुग्णालयांच्या विकासात मोलाचे योगदान दिले. त्यामुळे अमेरिकेत मिळालेले ज्ञान भारताच्या विकासाचे भांडवल ठरले.
विज्ञान आणि संशोधनाच्या क्षेत्रात अमेरिकेचे आकर्षण आजही कायम आहे. जगातील अनेक सर्वोत्तम प्रयोगशाळा, संशोधन केंद्रे आणि विद्यापीठे तेथे आहेत. संशोधनासाठी आवश्यक सुविधा, निधी, प्रयोग करण्याचे स्वातंत्र्य आणि जागतिक सहकार्याची संधी यामुळे तेथे जगभरातील बुद्धिमान विद्यार्थी आणि शास्त्रज्ञ एकत्र येतात. भारतीय वैज्ञानिकांनी या वातावरणाचा उत्तम उपयोग करून वैद्यक, जैवतंत्रज्ञान, संगणकशास्त्र, अवकाश विज्ञान, पदार्थविज्ञान आणि अभियांत्रिकी अशा अनेक क्षेत्रांत उल्लेखनीय संशोधन केले आहे. या संशोधनाचा लाभ भारतालाही होत आहे.
गेल्या तीन दशकांत माहिती-तंत्रज्ञानामुळे भारत आणि अमेरिका आणखी जवळ आले. अमेरिकेतील तंत्रज्ञान उद्योगाला भारतीय अभियंत्यांची मोठी साथ मिळाली, तर भारतात माहिती-तंत्रज्ञान उद्योगाच्या विस्ताराला अमेरिकन बाजारपेठेने मोठी चालना दिली. आज जगभर वापरले जाणारे अनेक डिजिटल तंत्रज्ञान प्रकल्प भारतीय आणि अमेरिकन तज्ज्ञांच्या संयुक्त प्रयत्नातून विकसित होत आहेत. या सहकार्यामुळे ज्ञानाला खऱ्या अर्थाने जागतिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे.
अमेरिकेचे आकर्षण उद्योगक्षेत्रातही दिसून येते. एखाद्या तरुणाकडे चांगली कल्पना असेल, मेहनत करण्याची तयारी असेल आणि अपयशाची भीती नसेल, तर तो मोठा उद्योग उभा करू शकतो, हा विश्वास अमेरिकेने जगाला दिला. या विचाराचा प्रभाव भारतातही दिसून येतो. आज देशात नवउद्योगांची संख्या झपाट्याने वाढत आहे. तरुण उद्योजक जागतिक बाजारपेठेचा विचार करून व्यवसाय सुरू करत आहेत. मात्र भारतीय उद्योजकांनी हा मार्ग आपल्या सामाजिक गरजा आणि स्थानिक परिस्थिती लक्षात घेऊन स्वीकारला आहे. त्यामुळे भारतातील उद्योग संस्कृतीने स्वतःचा स्वतंत्र स्वभाव जपला आहे.
अमेरिकेने भारतीयांना केवळ नोकरीच्या संधी दिल्या असे नाही, तर गुणवत्तेवर आधारित स्पर्धेचा आत्मविश्वास दिला. आपल्या कष्टाच्या बळावर कोणत्याही क्षेत्रात सर्वोच्च स्थान मिळवता येते, हा विश्वास अनेक भारतीय तरुणांना अमेरिकेतील अनुभवातून मिळाला. आज भारतीय वंशाचे अनेक डॉक्टर, शास्त्रज्ञ, उद्योगपती, प्राध्यापक आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील नेते अमेरिकेत मानाचे स्थान मिळवून आहेत. त्यांच्या यशात भारतातील शिक्षण आणि अमेरिकेतील संधी यांचा सुंदर संगम दिसून येतो.
तथापि, आकर्षण म्हणजे अनुकरण नव्हे. कोणत्याही देशाची वाटचाल त्याच्या इतिहास, समाज आणि संस्कृतीनुसार घडत असते. अमेरिकेतील प्रत्येक गोष्ट भारतासाठी योग्य असेलच असे नाही. भारताची कुटुंबव्यवस्था, सामाजिक संबंध, विविध भाषा, सण-उत्सव, ग्रामीण जीवन आणि सांस्कृतिक परंपरा ही आपल्या राष्ट्राची ताकद आहे. आधुनिकतेचा स्वीकार करताना या मुळांशी नाते तुटू न देणे, हे भारताने सातत्याने लक्षात ठेवले आहे. हीच आपल्या विकासाची खरी ओळख आहे.
भारतातील हरितक्रांती, दुग्धक्रांती, औषधनिर्मिती उद्योग, माहिती-तंत्रज्ञान क्षेत्र आणि अलीकडील स्टार्टअप संस्कृतीकडे पाहिले, तर जगभरातील अनुभवांचा त्यावर प्रभाव दिसून येतो. अमेरिकेतील संशोधन संस्था, विद्यापीठे आणि उद्योगांशी झालेल्या सहकार्यामुळे भारतीय शास्त्रज्ञांना आणि अभियंत्यांना नवीन तंत्रज्ञानाची ओळख झाली. अनेकांनी तेथे संशोधन करून भारतात परत येत नवीन प्रयोगशाळा उभारल्या, उद्योग सुरू केले किंवा विद्यापीठांमध्ये अध्यापन केले. त्यामुळे ज्ञानाचा प्रवाह एकाच दिशेने झाला नाही; तो दोन्ही देशांमध्ये सातत्याने चालू राहिला.
आज अमेरिकेत भारतीय वंशाचा समाज हा त्या देशाच्या प्रगतीचा अविभाज्य भाग बनला आहे. वैद्यकीय क्षेत्रात भारतीय डॉक्टरांचे जाळे, माहिती-तंत्रज्ञान क्षेत्रातील भारतीय अभियंते, विद्यापीठांतील प्राध्यापक, संशोधक, उद्योजक आणि वित्तक्षेत्रातील तज्ज्ञ यांनी आपल्या गुणवत्तेची छाप पाडली आहे. त्याच वेळी या समुदायाने भारताशी असलेले भावनिक आणि सामाजिक नातेही टिकवून ठेवले आहे. शिक्षणासाठी शिष्यवृत्ती, संशोधनातील सहकार्य, रुग्णालयांना मदत, ग्रामीण विकासासाठी निधी आणि सामाजिक संस्थांना पाठबळ अशा अनेक माध्यमांतून हा समुदाय भारताशी जोडलेला आहे. त्यामुळे भारत-अमेरिका संबंध केवळ सरकारांपुरते मर्यादित न राहता लोकांमधील जिव्हाळ्याचे नाते बनले आहे.
आज दोन्ही देशांमध्ये विज्ञान आणि तंत्रज्ञानातील सहकार्य सातत्याने वाढत आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, क्वांटम संगणन, जैवतंत्रज्ञान, औषधनिर्मिती, हवामान बदल, स्वच्छ ऊर्जा, महासागर संशोधन, अवकाश विज्ञान आणि सायबर सुरक्षा अशा अनेक क्षेत्रांत संयुक्त संशोधन सुरू आहे. जगासमोरील मोठी आव्हाने आता कोणताही एक देश एकट्याने सोडवू शकत नाही. महामारी असो, हवामान बदल असो किंवा अन्नसुरक्षेचा प्रश्न असो, ज्ञानाची देवाणघेवाण आणि संशोधनातील सहकार्य हाच पुढचा मार्ग आहे. या दृष्टीने भारत आणि अमेरिका यांची भागीदारी अधिक महत्त्वाची ठरत आहे.
गोव्यासारख्या छोट्या राज्यालाही या बदलांचा थेट फायदा झाला आहे. अनेक गोमंतकीय विद्यार्थी अमेरिकेत उच्च शिक्षण घेत आहेत. माहिती-तंत्रज्ञान, वैद्यक, अभियांत्रिकी, सागरी विज्ञान, व्यवस्थापन आणि संशोधन या क्षेत्रांत त्यांनी उल्लेखनीय कामगिरी केली आहे. अनेक गोमंतकीय कुटुंबांचे अमेरिकेशी वैयक्तिक आणि व्यावसायिक संबंध आहेत. त्यामुळे अमेरिका हा आता केवळ चित्रपटांत दिसणारा दूरचा देश राहिलेला नाही; तो अनेकांच्या आयुष्याचा आणि स्वप्नांचा भाग बनला आहे.
अर्थात, कोणत्याही विकसित देशाचे आकर्षण असताना वास्तव विसरून चालत नाही. प्रत्येक देशाच्या विकासाचा मार्ग त्याच्या स्वतःच्या गरजा, संसाधने आणि संस्कृतीनुसार ठरतो. भारताने अमेरिकेकडून विज्ञान, संशोधन, उद्योग, व्यवस्थापन, नवकल्पना आणि गुणवत्तेची कदर करण्याची वृत्ती शिकली; पण त्याचबरोबर स्वतःची लोकशाही, सामाजिक विविधता, कुटुंबव्यवस्था आणि सांस्कृतिक ओळखही जपली. हीच भारताची मोठी जमेची बाजू आहे. आंधळे अनुकरण न करता विवेकाने निवड करण्याची क्षमता भारताने दाखवून दिली आहे.
आज भारत जगातील वेगाने विकसित होणाऱ्या अर्थव्यवस्थांपैकी एक आहे. डिजिटल व्यवहार, अवकाश संशोधन, औषधनिर्मिती, जैवतंत्रज्ञान, अक्षय ऊर्जा, उत्पादन उद्योग आणि स्टार्टअप्स या क्षेत्रांत भारत स्वतःचे वेगळे स्थान निर्माण करत आहे. या प्रवासात अमेरिकेशी असलेले सहकार्य महत्त्वाचे असले, तरी भारताची प्रगती भारतीय समाजाच्या परिश्रमावर, तरुणांच्या प्रतिभेवर आणि लोकशाही व्यवस्थेवरील विश्वासावर उभी आहे. त्यामुळे या दोन देशांचे नाते हे गुरु-शिष्याचे नाही, तर समान ध्येय बाळगणाऱ्या दोन लोकशाही राष्ट्रांचे आहे.
अमेरिकेच्या अडीचशे वर्षांच्या इतिहासाकडे पाहताना भारताने तिच्याकडून अनेक प्रेरणा घेतल्या. भारताच्या हजारो वर्षांच्या संस्कृतीकडे पाहताना अमेरिकेलाही विविधतेतून एकता, लोकशाहीतील सहजीवन आणि अाध्यात्मिक परंपरेचे महत्त्व समजले. म्हणूनच या दोन देशांचे संबंध एकतर्फी नाहीत; ते परस्पर आदर, अनुभवांची देवाणघेवाण आणि विश्वासावर आधारलेले आहेत.
चार जुलै २०२६ रोजी अमेरिका आपल्या स्वातंत्र्याची २५० वर्षे पूर्ण करत असताना भारतातून शुभेच्छा देण्याचा सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे मैत्री अधिक दृढ करण्याचा संकल्प. विज्ञान, शिक्षण, आरोग्य, पर्यावरण, कृषी, महासागर संशोधन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अवकाश आणि मानवी विकास या क्षेत्रांत दोन्ही देशांनी हातात हात घालून पुढे वाटचाल केली, तर त्याचा लाभ केवळ भारत आणि अमेरिकेलाच नव्हे, तर संपूर्ण जगाला होईल. अमेरिकेचे आकर्षण आजही कायम आहे; पण त्याहून महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे आत्मविश्वासाने, स्वतःची ओळख जपत आणि जगातील चांगल्या कल्पना स्वीकारत भारताने केलेली वाटचाल. हाच या दोन लोकशाही राष्ट्रांच्या मैत्रीचा खरा अर्थ आहे.
डॉ. नंदकुमार मुकुंद कामत
