अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी इस्रायलचे पंतप्रधान बेंजामिन नेतन्याहू यांच्याशी दूरध्वनीवर बोलताना अत्यंत कठोर शब्दांत नाराजी व्यक्त केल्याचे वृत्त समोर आले आहे. इतकेच नव्हे, तर त्यांनी नेतन्याहूंना ‘तू वेडा झाला आहेस’ अशा शब्दांत सुनावल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा प्रसंग केवळ दोन नेत्यांमधील वाद नाही, तर मध्यपूर्वेतील बदलत्या राजकीय समीकरणांचे संकेत मानले जात आहेत.
ट्रम्प आणि नेतन्याहू यांचे संबंध पूर्वीपासूनच जवळचे मानले जातात. ट्रम्प यांच्या पहिल्या कार्यकाळात अमेरिकेने जेरुसलेमला इस्रायलची राजधानी म्हणून मान्यता दिली होती. तसेच अनेक महत्त्वाच्या निर्णयांमध्ये ट्रम्प प्रशासनाने इस्रायलची बाजू घेतली होती. त्यामुळे दोघांमधील राजकीय मैत्री जगजाहीर होती. मात्र आंतरराष्ट्रीय राजकारणात कायमस्वरूपी मित्र नसतात, तर कायमस्वरूपी हितसंबंध असतात. सध्या ट्रम्प प्रशासनाचे लक्ष मध्यपूर्वेत व्यापक शांतता प्रस्थापित करण्यावर आणि इराणबरोबर सुरू असलेल्या चर्चांना यशस्वी करण्यावर आहे. अशा वेळी लेबनानमधील इस्रायली कारवाया अमेरिकेच्या प्रयत्नांवर पाणी फेरू शकतात, अशी भीती वॉशिंग्टनला वाटत आहे.
दक्षिण बेरुत आणि हिजबुल्लाहच्या तळांवर इस्रायलने केलेल्या हल्ल्यांमुळे परिस्थिती अधिक चिघळली आहे. हिजबुल्लाह ही केवळ लेबनानमधील संघटना नसून तिचे इराणशी घनिष्ठ संबंध आहेत. परिणामी, लेबनानवरील हल्ले हे अप्रत्यक्षपणे इराणलाही संदेश देणारे ठरतात. याच पार्श्वभूमीवर इराणने अमेरिकेसोबतच्या चर्चांवर पुनर्विचार करण्याचा इशारा दिल्याचे वृत्त आहे. जर इराण चर्चेतून माघार घेतला, तर मध्यपूर्वेतील शांतता प्रक्रियेला मोठा धक्का बसू शकतो. ट्रम्प यांची नाराजी याच कारणामुळे असल्याचे मानले जाते.
इस्रायलमध्येही नेतन्याहू यांच्यावर राजकीय आणि कायदेशीर दबाव कायम आहे. भ्रष्टाचाराच्या आरोपांपासून ते युद्धनीतीवरील टीकेपर्यंत अनेक प्रश्न त्यांच्यासमोर उभे आहेत. अशा परिस्थितीत ते अधिक आक्रमक भूमिका घेत असल्याचा आरोप त्यांच्या विरोधकांकडून केला जातो.
ट्रम्प यांनी कथितपणे ‘जर मी नसतो तर तू तुरुंगात असतास’ असे म्हटल्याची चर्चा केवळ वैयक्तिक टीका नाही. त्यातून अमेरिकेला वाटणारी नाराजी आणि नेतन्याहूंवरील वाढता अविश्वास स्पष्ट दिसतो.
या वादाकडे केवळ दोन नेत्यांतील शाब्दिक चकमक म्हणून पाहता येणार नाही. यामागे अमेरिकेचे धोरणात्मक हितसंबंध, इराणबरोबरची वाटाघाटी, लेबनानमधील अस्थिरता आणि इस्रायलची सुरक्षा यांसारखे अनेक गुंतागुंतीचे मुद्दे आहेत. मध्यपूर्वेतील संघर्षाचा इतिहास पाहता, एखादा फोन कॉल किंवा एखादे कठोर वक्तव्यही मोठ्या घडामोडींची नांदी ठरू शकते. ट्रम्प आणि नेतन्याहू यांच्यातील हा कथित संघर्ष त्याचेच उदाहरण आहे. पुढील काही आठवड्यांत अमेरिकेचे प्रयत्न यशस्वी होतात की इस्रायलची आक्रमक भूमिका कायम राहते, यावर संपूर्ण प्रदेशाचे भवितव्य अवलंबून असेल. सध्या तरी या घडामोडींनी जगाचे लक्ष पुन्हा एकदा मध्यपूर्वेकडे वेधले आहे.
- सचिन दळवी
