कोल्हापूर: महाराष्ट्राच्या ऐतिहासिक संशोधनातील एक देदीप्यमान तारा निखळला आहे. प्रख्यात इतिहास संशोधक, विचारवंत आणि राजर्षी शाहू महाराजांच्या विचारांचे खंदे पुरस्कर्ते डॉ. जयसिंगराव पवार यांचे आज पहाटे कोल्हापूर येथे निधन झाले. ते ८५ वर्षांचे होते. गेल्या काही दिवसांपासून त्यांची प्रकृती खालावल्याने त्यांच्यावर रुग्णालयात उपचार सुरू होते, मात्र उपचारांना यश आले नाही. त्यांच्या निधनाने मराठेशाहीचा मागोवा घेणारा आणि शाहू विचारांची मशाल तेवत ठेवणारा एक द्रष्टा इतिहासकार काळाच्या पडद्याआड गेला असल्याची भावना व्यक्त होत आहे.
३० डिसेंबर १९४१ रोजी सांगली जिल्ह्यातील तडसर येथे जन्मलेल्या डॉ. जयसिंगराव पवार यांची शैक्षणिक कारकीर्द अत्यंत तेजस्वी होती. कोल्हापूरच्या शिवाजी विद्यापीठातून एम.ए. आणि पीएच.डी. संपादन केल्यानंतर त्यांनी तीन दशकांहून अधिक काळ प्राध्यापक म्हणून ज्ञानदानाचे पवित्र कार्य केले. विद्यापीठाचे पहिले कुलगुरू डॉ. अप्पासाहेब पवार यांच्या मार्गदर्शनाखाली १९६४ मध्ये त्यांच्या संशोधन प्रवासाला खऱ्या अर्थाने सुरुवात झाली. कागदपत्रांच्या जंजाळातून सत्य शोधण्याचे कसब त्यांनी आत्मसात केले होते. महाराणी ताराबाई, सेनापती संताजी घोरपडे आणि मराठेशाहीचा इतिहास या विषयांवरील त्यांचे ग्रंथ संशोधकांसाठी मैलाचे दगड ठरले आहेत.
डॉ. पवार यांनी केवळ ग्रंथलेखन केले नाही, तर इतिहास संशोधनाला संस्थात्मक रूप दिले. १९९२ मध्ये त्यांनी 'महाराष्ट्र इतिहास प्रबोधिनी'ची स्थापना केली. या संस्थेच्या माध्यमातून त्यांनी ऐतिहासिक कागदपत्रांचे जतन आणि समाजप्रबोधनाचे कार्य केले. त्यांचे सर्वात मोठे योगदान म्हणजे त्यांनी संपादित केलेला सुमारे बाराशे पानांचा आणि तीन खंडांचा 'राजर्षी शाहू स्मारक ग्रंथ'. या ग्रंथाचा अनुवाद जगातील १६ प्रमुख भाषांसह रशियन, फ्रेंच आणि जपानी अशा परकीय भाषांमध्ये होत आहे, ही महाराष्ट्रासाठी अभिमानाची बाब आहे. राजर्षी शाहूंच्या चरित्राला जागतिक स्तरावर नेण्याचे श्रेय डॉ. पवार यांना जाते.
त्यांच्या या अमूल्य योगदानाची दखल घेऊन देशाच्या राष्ट्रपतींच्या हस्ते त्यांना सन्मानित करण्यात आले होते. माजी राष्ट्रपती प्रतिभाताई पाटील आणि प्रणव मुखर्जी यांच्या हस्ते त्यांच्या ग्रंथांचे प्रकाशन झाले असून, 'शाहूचरित्रकार' म्हणून त्यांची ओळख देशभर निर्माण झाली. ४५ हून अधिक शोधनिबंध आणि २५ पेक्षा जास्त ग्रंथांच्या माध्यमातून त्यांनी इतिहासाची मांडणी अत्यंत तटस्थपणे आणि शास्त्रीय दृष्टीकोनातून केली. त्यांच्या निधनाने कोल्हापूरच्या ऐतिहासिक वारशाचे आणि महाराष्ट्राच्या प्रबोधन चळवळीचे कधीही भरून न येणारे नुकसान झाले आहे. एका ऋषितुल्य इतिहासकाराला महाराष्ट्र आज साश्रू नयनांनी निरोप देत आहे.
