पणजी : भारत हा मुबलक सूर्यप्रकाश आणि उबदार हवामान असणारा देश म्हणून ओळखला जातो. परंतु, या नैसर्गिक वरदानानंतरही देशातील बहुतांश नागरिक एका अत्यंत गंभीर आणि सुप्त आरोग्य समस्येला सामोरे जात आहेत, ती म्हणजे 'व्हिटॅमिन डी'ची तीव्र कमतरता. नुकत्याच समोर आलेल्या एका व्यापक वैद्यकीय अभ्यासाने ही चिंताजनक वस्तुस्थिती चव्हाट्यावर आणली आहे. मेट्रोपोलिस हेल्थकेयर या आघाडीच्या आरोग्य संस्थेने जानेवारी २०२५ ते मे २०२६ या कालावधीत देशभरात केलेल्या तब्बल ११.६ लाखाहून अधिक व्हिटॅमिन डी रक्त चाचण्यांच्या आकडेवारीचे सखोल विश्लेषण केले. या विश्लेषणातून अत्यंत धक्कादायक निष्कर्ष समोर आले असून चाचणी केलेल्या १० पैकी तब्बल ७ व्यक्तींमध्ये व्हिटॅमिन डीची गंभीर कमतरता किंवा आवश्यकतेपेक्षा खूपच कमी पातळी आढळली आहे.
हे संकट केवळ वयोवृद्ध किंवा आजारी व्यक्तींपुरते मर्यादित राहिलेले नसून, तरुण, लहान मुले आणि किशोरवयीन वर्गातही याचे प्रमाण प्रचंड वाढले आहे. अभ्यासानुसार, किशोरवयीन मुलांमध्ये व्हिटॅमिन डी खालावण्याचे प्रमाण सर्वाधिक नोंदवले गेले आहे. आधुनिक काळातील बदलती जीवनशैली, दीर्घकाळ घराच्या किंवा ऑफिसच्या चार भिंतींच्या आत राहण्याची सवय, मैदानी खेळांचा अभाव आणि रोजच्या आहारात आवश्यक पोषक घटकांची कमतरता ही यामागची मुख्य कारणे आहेत. मुबलक धूप असलेल्या देशात राहणे म्हणजे शरीराला आपोआप व्हिटॅमिन डी मिळेलच, असा गैरसमज या आकडेवारीने पूर्णपणे मोडून काढला आहे.
सूर्यप्रकाश असूनही शरीराला व्हिटॅमिन डी का मिळत नाही?
मानवी त्वचा जेव्हा सूर्याच्या पराबैंगनी बी म्हणजेच युव्हीबी (UVB) किरणांच्या थेट संपर्कात येते, तेव्हा शरीर नैसर्गिकरीत्या व्हिटॅमिन डीची निर्मिती करते. परंतु, शरीरात तयार होणाऱ्या व्हिटॅमिन डीचे प्रमाण हे दिवसभरातील वेळ, व्यक्तीच्या त्वचेचा रंग, अंगावरील कपड्यांचे आच्छादन, ऋतू आणि उन्हात घालवलेला एकूण वेळ यावर पूर्णपणे अवलंबून असते. सध्याच्या आधुनिक आणि धावपळीच्या जीवनशैलीने मानवाचे निसर्गाशी असलेले नाते तोडले आहे. बहुतांश नोकरदार नागरिक सकाळी घरातून निघून थेट वातानुकूलित ऑफिसमध्ये जातात आणि संध्याकाळी अंधार पडल्यानंतरच बाहेर पडतात. त्यामुळे त्यांच्या त्वचेचा थेट सूर्यप्रकाशाशी संपर्कच येत नाही.
दुसरीकडे, आजची तरुण पिढी आणि लहान मुले मैदानी खेळांऐवजी मोबाईल, संगणक आणि टीव्हीच्या स्क्रीनसमोर तासनतास वेळ घालवत आहेत. याव्यतिरिक्त, शहरातील वाढते वायुप्रदूषण, हवेतील धुराचे थर आणि शरीर पूर्णपणे झाकणारे कपडे यांमुळेही सूर्याची युव्हीबी किरणे त्वचेपर्यंत पोहोचू शकत नाहीत. परिणामी, बाहेर कडक ऊन असूनही मानवी शरीराला व्हिटॅमिन डी तयार करण्यासाठी आवश्यक असलेला पुरेसा सूर्यप्रकाश मिळू शकत नाही.
हाडांचे आरोग्य, शारीरिक वाढ आणि व्हिटॅमिन डीचे महत्त्व
मानवी शरीरात कॅल्शियमचे योग्य प्रकारे शोषण करण्यासाठी व्हिटॅमिन डी अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावते. कॅल्शियम हे हाडांची घनता आणि मजबूती टिकवून ठेवण्यासाठी पायाभूत घटक मानले जाते. जर शरीरात दीर्घकाळापर्यंत व्हिटॅमिन डीची कमतरता राहिली, तर हाडे ठिसूळ आणि कमकुवत होतात. लहान मुलांमध्ये आणि वाढत्या वयातील किशोरांमध्ये या पोषक तत्त्वाच्या अभावामुळे हाडांचा योग्य विकास खुंटतो. गंभीर स्वरूपाच्या अभावामुळे लहान मुलांमध्ये 'रिकेट्स' हा आजार होतो, ज्यामध्ये हाडे वाकडी आणि मऊ होतात.
प्रौढ आणि वयोवृद्ध व्यक्तींमध्ये व्हिटॅमिन डीच्या कमतरतेमुळे 'ऑस्टियोमलेशिया' नावाचा आजार उद्भवू शकतो. यामध्ये हाडांमध्ये सतत वेदना होणे, स्नायूंची कमजोरी आणि सांधेदुखी यांसारखे त्रास सुरू होतात. वाढत्या वयात स्नायू कमजोर झाल्यामुळे तोल जाऊन खाली पडण्याचा आणि हाडे मोडण्याचा धोका मोठ्या प्रमाणावर वाढतो. बालपण आणि किशोरावस्था हा हाडांच्या मजबुतीचा पाया मानला जातो, त्यामुळे या वयात योग्य प्रमाणात व्हिटॅमिन डी, कॅल्शियमयुक्त संतुलित आहार आणि नियमित शारीरिक हालचाली अत्यंत अनिवार्य आहेत.
सकाळची कोवळी धूप खरोखरच पुरेशी असते का?
आपल्या समाजात सकाळी पडणाऱ्या कोवळ्या उन्हात चालणे आरोग्यासाठी फायदेशीर मानले जाते. सकाळी बाहेर पडल्याने शारीरिक हालचाल होते आणि शरीराचे जैविक घड्याळ (सर्कॅडियन रिदम) सुरळीत राहण्यास मदत होते. परंतु, केवळ व्हिटॅमिन डीच्या निर्मितीचा विचार करायचा झाल्यास, पहाटेची किंवा सकाळी अतिशय लवकर मिळणारी धूप पुरेशी ठरत नाही. शास्त्रीयदृष्ट्या, त्वचेमध्ये व्हिटॅमिन डी तयार होण्यासाठी युव्हीबी किरणांची तीव्रता जास्त असावी लागते आणि ही किरणे सकाळी लवकर मिळण्याऐवजी दिवस चढल्यानंतर किंवा दुपारी १२ च्या सुमारास अधिक तीव्र असतात.
अर्थात, युव्हीबी किरणांची तीव्रता ही भौगोलिक स्थान, हवामान आणि ऋतूनुसार बदलते. त्यामुळे सर्वांसाठी उन्हात राहण्याची एकच निश्चित वेळ सांगणे योग्य ठरणार नाही. सूर्यप्रकाश घेणे गरजेचे असले तरी सनबर्न किंवा अतिनील किरणांमुळे त्वचेला होणारे नुकसान टाळणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. म्हणूनच, केवळ स्वतःच्या मनाने उन्हात बसून राहण्याऐवजी आरोग्यविषयक तक्रारी असल्यास वैद्यकीय तपासणी करून घेणे हाच उत्तम मार्ग आहे.
संतुलित आहार, वैद्यकीय चाचण्या आणि योग्य जीवनशैलीची गरज
व्हिटॅमिन डीची पातळी सुधारण्यासाठी आहाराकडे विशेष लक्ष देणे गरजेचे आहे. फोर्टिफाइड दूध, दुग्धजन्य पदार्थ, अंडी आणि तैलीय मासे (ओमेगा-३ युक्त) हे व्हिटॅमिन डीचे मुख्य स्रोत आहेत. शाकाहारी व्यक्तींनी फोर्टिफाइड अन्नपदार्थांचा समावेश आहारात वाढवणे फायदेशीर ठरते. ज्यांच्या रक्तात व्हिटॅमिन डीची पातळी अत्यंत खालावली आहे, त्यांना डॉक्टरांच्या सल्ल्याने सप्लीमेंट्स किंवा औषधे घेण्याची आवश्यकता भासते.
तथापि, स्वतःच्या मनाने किंवा कोणाचे तरी ऐकून व्हिटॅमिन डीच्या गोळ्या अतिप्रमाणात घेणे आरोग्यासाठी अत्यंत धोकादायक ठरू शकते. शरीरात व्हिटॅमिन डीचे प्रमाण प्रमाणाबाहेर वाढल्यास रक्तातील कॅल्शियमची पातळी धोक्याच्या पातळीपर्यंत वाढू शकते, ज्याचा परिणाम मूत्रपिंड आणि हृदयावर होतो. जर दीर्घकाळापासून हाडे दुखणे किंवा स्नायूंमध्ये अशक्तपणा जाणवत असेल, तर त्वरित तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घेऊन रक्ताची चाचणी करून घेतली पाहिजे.
आरोग्य तज्ज्ञांचा मार्गदर्शक सल्ला
तज्ञांच्या मते भारतात सूर्यप्रकाशाची कोणतीही कमतरता नसतानाही व्हिटॅमिन डीची टंचाई असणे ही एक मोठी सामाजिक आरोग्य समस्या बनली आहे. यावरून हे स्पष्ट होते की, केवळ सूर्यप्रकाश उपलब्ध असणे पुरेसे नाही, तर आपली दिनचर्या, आहार आणि प्रत्यक्ष सूर्यप्रकाशाशी येणारा संपर्क कसा आहे हे ठरवणे गरजेचे आहे.
आरोग्यदायी भविष्यासाठी लहान मुलांना स्क्रीनपासून दूर ठेवून मैदानी खेळ खेळण्यास प्रोत्साहित करणे, नियमित व्यायाम करणे आणि आहाराकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. केवळ जास्त वेळ उन्हात थांबणे हे उद्दिष्ट न ठेवता, योग्य पोषण, नियमित व्यायाम आणि वेळेवर वैद्यकीय सल्ला यांचा जीवनशैलीत समावेश करणे हीच काळाची गरज आहे.