पणजी : गोव्यातील डिचोली तालुक्यातील आमोणे गावात गेल्या महिनाभरापासून स्थानिक नागरिकांवर सतत हल्ले करणाऱ्या आणि घरांच्या काचांची तोडफोड करणाऱ्या एका आक्रमक माकडाला (ग्रे लंगूर) वनविभागाच्या विशेष पथकाने मंगळवारी संध्याकाळी सुखरूप जेरबंद केले. या माकडाच्या अचानक उद्भवलेल्या हिंसक आणि विचित्र वर्तणुकीमुळे संपूर्ण गावात भीतीचे आणि दहशतीचे वातावरण पसरले होते. वनविभागाच्या कर्मचाऱ्यांनी तांत्रिक कौशल्याचा आणि रसायनांचा वापर करून या प्राण्याला यशस्वीरीत्या ताब्यात घेतले. सध्या या माकडाला वनविभागाच्या वैद्यकीय देखरेखीखाली ठेवण्यात आले असून, त्याच्या प्रकृतीवर आणि वर्तनावर तज्ज्ञांकडून बारकाईने लक्ष ठेवण्यात येत आहे.
ज्येष्ठ नागरिक आणि स्थानिकांवर हल्ले; मालमत्तेचेही मोठे नुकसान
मिळालेल्या माहितीनुसार, आमोणे गावातील पिंपळवाडा आणि आसपासच्या परिसरात या माकडाने किमान तीन ते चार नागरिकांवर अचानक हल्ले करून त्यांना जखमी केले होते. पिंपळवाडा येथील ९० वर्षीय ज्येष्ठ नागरिक कमलावती पुंडलिक सिनारी या आपल्या घराच्या गॅलरीत बसल्या असताना माकडाने त्यांच्यावर भीषण हल्ला चढवला. या हल्ल्यात त्यांच्या डोक्याला गंभीर दुखापत झाली असून त्यांना ६ टाके घालावे लागले. त्यांच्या नातीने दाखवलेल्या प्रसंगावधानामुळे मोठा अनर्थ टळला. याव्यतिरिक्त, गुरुदास परब हे घराच्या पायऱ्यांवरून उतरत असताना माकडाने त्यांच्यावर झेप घेऊन त्यांना जखमी केले. माणसांवर हल्ले करण्यासोबतच या माकडाने सुमारे पाच ते सहा घरांच्या खिडक्यांच्या काचा फोडून स्थानिकांच्या मालमत्तेचे मोठे नुकसान केले होते.
मानसिक तणावामुळे आक्रमक बनलेल्या प्राण्यावर वनविभागाची तात्काळ कारवाई
माकडाच्या या अनपेक्षित वर्तनामुळे नागरिक आपल्याच घरात आणि बाल्कनीत जाण्यास घाबरत होते. उपवनसंरक्षक जिस्स के. वर्की यांच्याकडे ग्रामस्थांनी मंगळवारी सकाळी अधिकृत तक्रार दाखल केल्यानंतर वनविभागाने तात्काळ कारवाईचे आदेश दिले. वनसंरक्षक नवीन कुमार यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, वनविभागाच्या पथकाने तातडीने शोधमोहीम राबवून प्राण्याला सुरक्षितपणे ताब्यात घेतले. प्राथमिक तपासणीनुसार, हा प्राणी काही प्रकारच्या शारीरिक किंवा मानसिक तणावाखाली असल्याचे दिसून येत असून, हीच परिस्थिती त्याच्या आक्रमक वर्तनाला कारणीभूत ठरली असावी असा अंदाज व्यक्त केला जात आहे. या प्राण्यावर पूर्ण उपचार झाल्यानंतर आणि परिस्थितीचा आढावा घेतल्यानंतरच त्याला पुन्हा नैसर्गिक अधिवासात सोडण्याबाबत निर्णय घेतला जाईल.
बाधित नागरिकांना २५ हजारांपर्यंत नुकसानभरपाई; तीन दिवसांत अर्जाचे आवाहन
या घटनेत ज्या नागरिकांच्या घरांचे वा मालमत्तेचे नुकसान झाले आहे, त्यांनी संबंधित परिक्षेत्र वन अधिकाऱ्याकडे तीन दिवसांच्या आत अर्ज करण्याचे आवाहन वनविभागाने केले आहे. नुकसानभरपाईची पाहणी करून नियमानुसार कमाल २५,००० रुपयांपर्यंतची मदत सरकारतर्फे दिली जाणार आहे. गोव्यात गेल्या काही काळात वन्यप्राण्यांचा मानवी वस्तीत प्रवेश आणि त्यातून निर्माण होणारा संघर्ष वाढताना दिसत आहे. नैसर्गिक अधिवासातील बदल, अन्नाची टंचाई आणि मानवी हस्तक्षेपा मुळे प्राणी बिथरत असल्याचे चित्र समोर येत आहे. अशा घटनांमुळे नागरिक आणि वन्यजीव दोघांच्या सुरक्षेचा प्रश्न ऐरणीवर आला आहे.
राज्य सरकारकडून वन्यजीव हल्ल्यातील नुकसानभरपाईच्या रक्कमेत भरीव वाढ
वाढत्या मानव-वन्यजीव संघर्षाची गंभीर दखल घेत गोवा सरकारच्या वन खात्याने वन्य प्राण्यांच्या हल्ल्यामुळे होणाऱ्या नुकसान भरपाई योजनेत महत्त्वपूर्ण सुधारणा केल्या आहेत. नवीन धोरणानुसार, अशा हल्ल्यात नुकसान झाल्यास नुकसानभरपाईच्या रक्कमेत १ ते ५ लाख रुपयांपर्यंत वाढ करण्यात आली आहे. या नव्या परिपत्रकानुसार, वन्य प्राण्यांच्या हल्ल्यात व्यक्तीचा मृत्यू झाल्यास मिळणारी भरपाई १० लाखांवरून थेट १५ लाख रुपये करण्यात आली आहे. तसेच कायमस्वरूपी अपंगत्व आल्यास ७.५० लाख रुपये, गंभीर जखमी झाल्यास २ लाख रुपये, तर सौम्य जखमी झाल्यास ५० हजार रुपये नुकसान भरपाई दिली जाणार आहे. यापूर्वी मे २०२० च्या धोरणात सौम्य आणि गंभीर अशा दुखापतींचे वर्गीकरण नव्हते, ते आता स्पष्ट करण्यात आले आहे.
पाळीव गुरांच्या हानीसाठी आणि मालमत्ता नुकसानीसाठी मदतीचे निकष
वन्य प्राण्यांच्या हल्ल्यात पाळीव गुरांचा मृत्यू झाल्यास किंवा मालमत्तेचे नुकसान झाल्यास मिळणाऱ्या भरपाईचे जुने निकष कायम ठेवण्यात आले आहेत. यानुसार वासराचा मृत्यू झाल्यास १० हजार रुपये, गाय, बैल अथवा म्हशीचा मृत्यू झाल्यास २५ हजार रुपये, जर्सी गायीचा मृत्यू झाल्यास ५० हजार रुपये, तर डुक्कर, मेंढी अथवा बकरीचा मृत्यू झाल्यास ५ हजार रुपये भरपाई दिली जाईल. घराचे किंवा इतर मालमत्तेचे नुकसान झाल्यास २५ हजार रुपयांपर्यंतची मदत मिळेल. गुरांवरील हल्ल्याची माहिती तीन दिवसांच्या आत वन खात्याला देणे बंधनकारक असून, सरकारी पशुवैद्यकीय अधिकाऱ्याचा शवविच्छेदन अहवाल जोडावा लागणार आहे. तक्रार आल्यानंतर ४८ तासांच्या आत अधिकारी घटनास्थळी भेट देऊन पाहणी करतील.
नियमांचे पालन आणि तीन दिवसांच्या आत भरपाई देण्याची पारदर्शक प्रक्रिया
नव्या नियमांनुसार, वन्यजीव अभयारण्य अथवा राष्ट्रीय उद्यान परिसरात कायदेशीररीत्या गेलेल्या किंवा स्थानिक रहिवाशांवर हल्ला झाल्यासच भरपाई मिळेल. विनापरवानगी बेकायदेशीरपणे अभयारण्यात प्रवेश करणाऱ्यांना हल्ल्याच्या घटनेत कोणतीही भरपाई मिळणार नाही. मात्र, अभयारण्याबाहेर कुठेही हल्ला झाल्यास पीडित व्यक्ती भरपाईस पात्र ठरेल. जीवितहानीच्या प्रकरणात डीसीएफ स्तरावर चौकशी केली जाईल आणि शवविच्छेदन अहवाल प्राप्त झाल्यानंतर कमाल ३ कामकाजाच्या दिवसांच्या आत पीडित कुटुंबाला प्राधान्याने थेट मदत हस्तांतरित केली जाईल. वन खात्याचे हे पाऊल पीडितांना वेळेत दिलासा देण्यासाठी आणि प्रशासकीय दिरंगाई टाळण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहे.