काही निरोप हे केवळ निरोप नसतात. ते इतिहासाचा एक भावस्पर्शी क्षण बनतात. त्यात भावना असतात, कृतज्ञता असते, नम्रता असते आणि पुढील पिढ्यांना प्रेरणा देणारा संदेशही असतो.
भारतीय वायुसेनेचे एअर चीफ मार्शल अमर प्रीत सिंग यांनी तब्बल ४२ वर्षांच्या प्रदीर्घ आणि गौरवशाली सेवेनंतर निवृत्ती स्वीकारली. त्यांच्या निवृत्तीने भारतीय वायुसेनेच्या इतिहासातील एका महत्त्वपूर्ण पर्वाचा समारोप झाला आहे.
सप्टेंबर २०२४ ते ऑक्टोबर २०२६ या काळात हवाई दलप्रमुख म्हणून त्यांनी नेतृत्व, सज्जता, आधुनिकीकरण आणि भारताच्या हवाई सामर्थ्याच्या बळकटीकरणावर भर दिला. ऑपरेशन सिंदूरदरम्यानचे त्यांचे नेतृत्व त्यांच्या कारकिर्दीतील एक महत्त्वपूर्ण अध्याय म्हणून स्मरणात राहील.
मात्र, त्यांच्या पदाचा, अधिकाराचा, पदकांचा आणि व्यावसायिक यशाचा विचार बाजूला ठेवला, तर त्यांच्या निवृत्तीच्या निमित्ताने त्यांनी निवडलेला निरोपाचा मार्ग मनाला विशेष स्पर्श करून जातो.
२० ऑक्टोबर २०२६ रोजी एअर चीफ मार्शल अमर प्रीत सिंग यांनी हैदराबादजवळील दुंडिगल येथील एअर फोर्स अकादमीमधून एचजेटी-१६ किरण या प्रशिक्षण विमानातून अखेरचे उड्डाण केले. विशेष म्हणजे, जानेवारी १९८४ मध्ये त्यांच्या वैमानिक कारकिर्दीची सुरुवात याच प्रकारच्या विमानातून झाली होती.
या क्षणाला आणखी भावनिक बनवणारी गोष्ट म्हणजे त्यांचे पहिले उड्डाण प्रशिक्षण देणारे प्रशिक्षक, निवृत्त विंग कमांडर व्ही. एस. कोचर यांची उपस्थिती. चार दशकांपूर्वी ज्यांनी त्यांना आकाशात भरारी घेण्याचे पहिले धडे दिले, तेच गुरु त्यांच्या अंतिम उड्डाणाचे साक्षीदार झाले.
एक विद्यार्थी आणि त्याचे गुरु! एक पहिले उड्डाण आणि एक अखेरचे उड्डाण! तेच विमान, तेच आकाश; मात्र या दोन उड्डाणांदरम्यान अनुभवांची, संघर्षांची आणि यशाची तब्बल चार दशकांची प्रदीर्घ वाटचाल!
खरोखरच, एका प्रवासाचे वर्तुळ पूर्ण करण्याचा यापेक्षा सुंदर मार्ग कोणता असू शकतो?
या निरोपातील सर्वांत हृदयस्पर्शी बाब म्हणजे आपल्या पहिल्या प्रशिक्षकांप्रती त्यांनी व्यक्त केलेली कृतज्ञता. कारकिर्दीच्या सर्वोच्च शिखरावर पोहोचल्यानंतरही आपल्या यशाच्या प्रवासाची सुरुवात करून देणाऱ्या गुरूला विसरायचे नाही, ही भावना त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील नम्रतेचे दर्शन घडवते.
ही केवळ एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याची औपचारिक कृती नव्हती; तर आपल्या जडणघडणीत योगदान देणाऱ्या व्यक्तीप्रती व्यक्त केलेला मनापासूनचा आदर होता.
त्यांच्या विमानाच्या लँडिंगनंतर देण्यात आलेली वॉटर कॅनन सलामी ही ४२ वर्षे राष्ट्रसेवेत समर्पित केलेल्या एका महान वायुवीराला साजेशी मानवंदना होती. यापूर्वी स्वदेशी तेजस लढाऊ विमानातून घेतलेली त्यांची अखेरची लढाऊ उड्डाणफेरीही त्यांच्या निरोप समारंभातील एक अविस्मरणीय क्षण ठरली.
आज ते गणवेश उतरवतील. व्यावसायिक वैमानिक म्हणून त्यांचा आकाशाशी असलेला दैनंदिन संबंध संपेल; परंतु भारतीय वायुसेनेसाठी त्यांनी दिलेले योगदान आणि त्यांच्या नेतृत्वाचा वारसा पुढील पिढ्यांना प्रेरणा देत राहील.
नेतृत्व म्हणजे केवळ एखाद्या संस्थेचे नेतृत्व करणे नव्हे. आपल्या मुळांचा विसर न पडू देणे, गुरूंचा सन्मान राखणे, सहकाऱ्यांवर विश्वास ठेवणे आणि आपल्या मागे प्रेरणादायी वारसा सोडणे, हेही खऱ्या नेतृत्वाचे महत्त्वाचे पैलू आहेत.
एअर चीफ मार्शल अमर प्रीत सिंग यांनी आपल्या निरोपातून एक सुंदर संदेश दिला आहे. आपल्या प्रवासाची सुरुवात कुठून झाली, हे कधीही विसरू नका. ज्यांनी आपल्याला मार्गदर्शन केले, त्यांच्याप्रती कृतज्ञ राहा. यशाच्या शिखरावर पोहोचल्यानंतरही नम्रता सोडू नका.
सर, गणवेशातील आपली अखेरची उड्डाणफेरी पूर्ण झाली असेल; पण देशाला आणि नव्या पिढीतील वायुवीरांना प्रेरणा देण्याचा आपला प्रवास सुरूच राहील. विमान जमिनीवर उतरले असेल, गणवेश उतरवला असेल आणि नेतृत्वाची धुरा नव्या हातात सोपवली असेल; पण एका खऱ्या वायुवीराची जिद्द, देशसेवेची भावना आणि आकाशाला गवसणी घालण्याची प्रेरणा कधीच निवृत्त होत नाही.
४२ वर्षांच्या समर्पित राष्ट्रसेवेला मानाचा मुजरा! त्या नेतृत्वाला सलाम! त्या लढाऊ वैमानिकाला सलाम!
आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, आकाशाला निरोप देतानाही आपल्या पहिल्या गुरूचे स्मरण ठेवणाऱ्या त्या संवेदनशील माणसाला मनापासून सलाम!

जॉन आगियार, + ९१ ९८२२१५९७०५


