पूर्वी 'हार्ट अटॅक' किंवा हृदयविकाराचा झटका हा शब्द उच्चारताच डोळ्यांसमोर एखादी वयस्कर किंवा वयाची साठी ओलांडलेली व्यक्तीच उभी राहायची. मात्र, गेल्या काही वर्षांत हे चित्र अत्यंत वेगाने आणि चिंताजनकरीत्या बदलले आहे. आजच्या २४ ते ४० वयोगटातील तरुणांमध्ये हृदयविकाराचे प्रमाण अभूतपूर्व वेगाने वाढताना दिसत आहे. दररोज जीममध्ये जाणारी, बाहेरून अत्यंत धाकटी, निरोगी आणि 'फिट' दिसणारी व्यक्ती अचानक हृदयविकाराच्या झटक्याने कोसळल्याच्या बातम्या आता नित्याच्याच झाल्या आहेत. शरीराच्या बाहेरून तंदुरुस्त दिसणाऱ्या या तरुणांच्या शरीराच्या आत मात्र हृदयाशी संबंधित गंभीर आजार अत्यंत शांतपणे आणि नकळत हातपाय पसरत असतात.
आरोग्य क्षेत्रातील ताज्या अभ्यासानुसार आणि प्रख्यात हृदयरोगतज्ज्ञांच्या वैद्यकीय विश्लेषणातून तरुणांमधील या वाढत्या संकटाची धक्कादायक कारणे, त्याची पूर्वलक्षणे आणि त्यावरील तातडीचे उपाय समोर आले आहेत. चार दशकांहून अधिक काळ कार्डिओलॉजी क्षेत्रात संशोधन आणि उपचार करणाऱ्या तज्ज्ञांच्या मते, आधुनिक जीवनशैली, ताणतणाव, आहारातील बदल आणि व्यायाम करताना होणाऱ्या चुका तरुणांच्या हृदयासाठी घातक ठरत आहेत.
तरुणांमध्ये का वाढतोय हार्ट अटॅकचा धोका ? पूर्वलक्षणे का दिसत नाहीत?
वयोवृद्ध व्यक्तींमध्ये हृदयविकाराचा झटका येण्यापूर्वी शरीर काही स्पष्ट संकेत नक्कीच देते. उदा. थोडे चालल्यावरही श्वास कोंडणे, पायऱ्या चढताना प्रचंड धाप लागणे किंवा छातीवर अनामिक दडपण व जडपणा जाणवणे. मात्र, तरुणांच्या बाबतीत सर्वात धोक्याची आणि चिंताजनक गोष्ट हीच आहे की, बहुतांश वेळा त्यांचे शरीर कोणताही पूर्वइशारा देत नाही. क्षणात अचानक हार्ट अटॅक येऊन माणूस खाली कोसळतो. त्यामुळे तरुणांमधील हा झटका अनपेक्षित आणि अधिक प्राणघातक ठरतो.
तज्ज्ञांच्या मते, चालताना, धावताना किंवा रोजची कामे करताना अचानक नेहमीपेक्षा जास्त धाप लागत असेल किंवा छातीत जडपणा जाणवत असेल, तर ते अजिबात अंगावर न काढता ताबडतोब वैद्यकीय तपासणी करून घेतली पाहिजे. हा हृदयाकडून मिळणारा धोक्याचा पहिला आणि शेवटचा इशारा असू शकतो.
हार्ट अटॅकचे नेमके दुखणे कुठे आणि कसे जाणवते?
सामान्यत: हार्ट अटॅकचे दुखणे हे प्रामुख्याने छातीच्या मधोमध, छातीच्या हाडाभोवती (स्टर्नम) दाटून येते. हे असह्य आणि तीव्र दुखणे मान, जबडा, तसेच डाव्या आणि उजव्या दोन्ही हातांमध्ये पसरू शकते. काही वेळा हे दुखणे पोटाच्या वरच्या किंवा खालच्या भागातही तीव्रतेने जाणवते. दुर्दैवाने, अनेक तरुण या दुखण्याला साधा 'गॅस' किंवा 'अपचन' समजून दुर्लक्ष करण्याची भयंकर चूक करतात. अशा वेळी वेळ वाया घालवणे अंगाशी येऊ शकते.
आपल्या हृदयाला सतत रक्तपुरवठा करणाऱ्या प्रामुख्याने तीन मुख्य रक्तवाहिन्या असतात. जर या तिन्हींपैकी एकाही रक्तवाहिनीत रक्ताची गाठ किंवा साचलेल्या चरबीमुळे (ब्लॉकेज) अडथळा निर्माण झाला, तर हृदयाच्या स्नायूंना ऑक्सिजन मिळणे बंद होते. त्यामुळे जराही वेळ न दवडता रुग्णाला तातडीने उपचारांची गरज असते.
जिम, अतिव्यायाम आणि इलेक्ट्रोलाइट्सचे संतुलन
व्यायाम हा शरीरासाठी आणि हृदयाच्या आरोग्यासाठी अत्यंत फायदेशीर आहे. एखाद्या मशीनला सुरळीत चालण्यासाठी जशी ऑइलची गरज असते, अगदी तसेच शरीर निरोगी ठेवण्यासाठी व्यायामाची गरज असते. मात्र, आरोग्याचा कोणताही पूर्वइतिहास माहीत नसताना अचानक अतिप्रमाणात किंवा जड व्यायाम (Heavy Workout) करणे जिवावर बेतू शकते.
एखाद्या व्यक्तीने यापूर्वी कधीही नियमित व्यायाम केला नसेल आणि तिने अचानक जिम जॉईन करून अतिउत्साहात प्रचंड वजन उचलणे किंवा धावणे सुरू केले, तर फायद्याऐवजी हृदयाचे अपरिमित नुकसान होते. शरीराला सवय नसताना अचानक अतिव्यायाम केल्यामुळे रक्तातील पोटॅशियम आणि इलेक्ट्रोलाइट्सची पातळी झपाट्याने खाली घसरते. यामुळे हृदयाचे ठोके अचानक अनियंत्रित होतात (Arrhythmia) आणि हृदयक्रिया बंद पडण्याचा धोका कित्येक पटींनी वाढतो.
त्यामुळे कोणत्याही नवीन आणि जड वर्कआउटची सुरुवात करण्यापूर्वी रक्तातील साखर, कोलेस्ट्रॉल आणि ब्लड प्रेशर या साध्या वैद्यकीय चाचण्या करून घेणे अनिवार्य आहे. थेट वजने उचलण्याआधी काही दिवस ट्रेडमिलवर चालून पाहावे. जर छातीत किंवा श्वासात काही त्रास जाणवत असेल, तर तो सुरुवातीलाच लक्षात येतो.
हृदय निरोगी ठेवण्यासाठी योग्य दिनक्रम आणि आहार
आरोग्य अहवालानुसार, हृदयाला तंदुरुस्त ठेवण्यासाठी दररोज ३० ते ४५ मिनिटे व्यायामासाठी काढायलाच हवीत. आठवड्यातून किमान ५ ते ७ दिवस शरीराची हालचाल होणे गरजेचे आहे. तरुण आणि तंदुरुस्त व्यक्तींनी १० ते १२ मिनिटांत १ किलोमीटर अंतर वेगाने पार करता येईल, अशा गतीने चालले पाहिजे. लिफ्टऐवजी जिन्यांचा वापर करणे अधिक हितकारक आहे.
चालण्याव्यतिरिक्त बॅडमिंटन, टेनिस किंवा फुटबॉलसारखे मैदानी खेळ खेळणे अधिक फायदेशीर ठरते. मॉर्निंग वॉक करताना मनात सतत विचारांचे चक्र सुरू असते, परंतु खेळ खेळताना संपूर्ण लक्ष खेळावर केंद्रित असल्याने मानसिक ताणतणाव (Stress) झपाट्याने कमी होतो.
आहारातील बदल:
१) रोजच्या आहारात भरपूर ताजी फळे आणि हिरव्या पालेभाज्यांचा समावेश असावा.
२) ड्रायफ्रूट्स आणि अंडी आरोग्यासाठी उत्तम आहेत.
३) मांसाहार करणाऱ्यांनी चिकन किंवा मासे तेलात तळून (Deep Fry) खाण्याऐवजी रोस्ट किंवा ग्रिल करून खावेत.
४) मटणामध्ये सॅच्युरेटेड फॅट्स अत्यंत जास्त असतात, त्यामुळे त्याचे सेवन अत्यंत कमी किंवा टाळावे.
धूम्रपान आणि 'पॅसिव्ह स्मोकिंग'चा प्राणघातक विळखा
धूम्रपान हे एकाच वेळी अनेक भयंकर आजारांना आमंत्रण देते. मग तो हार्ट अटॅक असो, ब्रेन स्ट्रोक असो किंवा कर्करोग. तरुणांनी 'पॅसिव्ह स्मोकिंग'बाबतही (Passive Smoking) तितकेच सावध राहायला हवे. जर तुम्ही स्वतः सिगारेट ओढत नसाल, पण तुमच्या शेजारी बसून कोणी सतत धूर सोडत असेल, तर त्या विषारी धुराचा तुमच्या रक्तवाहिन्यांवर तितकाच घातक परिणाम होतो. हा धूर रक्तवाहिन्यांच्या आतील अस्तराला इजा पोहोचवून तिथे रक्ताच्या गाठी तयार करण्यास खतपाणी घालतो.
अनुवंशिकता, चाचण्या आणि एआयचा (AI) धोका
हृदयविकारामध्ये अनुवंशिकता (Heredity) हा घटकही अतिशय महत्त्वाचा ठरतो. कुटुंबात कोणाला हृदयविकाराचा इतिहास असेल, तर वयाच्या विशीनंतरच नियमित तपासणी करणे गरजेचे आहे. रक्तातील साखर, कोलेस्ट्रॉल, बीपी आणि युरिक ॲसिड या प्राथमिक चाचण्या नियमित कराव्यात.
सध्या अनेक तरुण वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय थेट इंटरनेट, गुगल किंवा एआय (AI Tools) वर स्वतःच्या लक्षणांचा शोध घेतात आणि परस्पर औषधे सुरू करतात. वैद्यकीय अभ्यासानुसार, ही पद्धत अत्यंत घातक आहे. इंटरनेटवरील अर्धवट माहितीमुळे गोंधळ आणि भीती वाढते. तसेच डॉक्टरांकडे जाणे टाळून स्वतःच औषधोपचार केल्याने आजार गंभीर रूप धारण करतो.
आणीबाणीच्या प्रसंगी काय करावे? (Golden Hour Management)
हार्ट अटॅक आल्यानंतरचा पहिला १ तास हा 'गोल्डन अवर' मानला जातो. अटॅकची लक्षणे दिसताच रुग्णाला लवकरात लवकर जवळच्या रुग्णालयात पोहोचवणे हेच प्रथम कर्तव्य आहे. वैद्यकीय मदतीची वाट पाहत असताना रुग्णाला 'ॲस्पिरिन' (Aspirin) किंवा 'डिस्प्रिन'ची गोळी चावून खाण्यास द्यावी, ज्यामुळे रक्ताची गाठ पसरण्याचा वेग मंदावतो.
रुग्णालयात पोहोचताच सर्वप्रथम रुग्णाचा 'ईसीजी' (ECG) काढला जातो. जर रुग्णालयात 'अँजिओप्लास्टी' किंवा 'पीसीआय' (PCI) ची सोय असेल, तर कॅथेटरच्या साहाय्याने रक्तवाहिनीतील रक्ताची गाठ तातडीने बाजूला केली जाते. जर तज्ज्ञ डॉक्टर किंवा मोठी सोय उपलब्ध नसेल, तर प्राथमिक रुग्णालयात 'थ्रोम्बोलाइटिक थेरपी' (Thrombolytic Therapy) देऊन रक्ताची गाठ वितळवणारे इंजेक्शन दिले जाते आणि त्यानंतर रुग्णाला मोठ्या रुग्णालयात हलवले जाते.
सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे समाजात 'सीपीआर' (CPR - Cardiopulmonary Resuscitation) चे प्रशिक्षण मिळणे काळाची गरज बनले आहे. अचानक हृदयक्रिया बंद पडल्यास जर रुग्णाला घटनास्थळीच तातडीने योग्य पद्धतीचा सीपीआर दिला, तर रुग्णालयात पोहोचेपर्यंत त्या व्यक्तीचे प्राण वाचण्याची शक्यता ९० टक्क्यांनी वाढते.