कॅन्सर म्हणजे काय आणि त्याचे प्रकार किती? जाणून घ्या दुर्धर आजारामागचे वैज्ञानिक सत्य!
कॅन्सर हे केवळ एका रोगाचे नाव नसून ती एक अशी अवस्था आहे, ज्याचे नाव ऐकताच आजही रुग्ण आणि त्यांच्या नातेवाईकांच्या मनात अगतिकतेची भावना दाटून येते. केवळ सामान्य नागरिकच नव्हे, तर संशोधक आणि डॉक्टरांसाठीही हा आजार नेहमीच एक मोठे आव्हान राहिला आहे. मात्र, वैद्यकीय विज्ञानाने गेल्या काही शतकांत या रोगाचे गूढ उकलण्यासाठी जे प्रयत्न केले आहेत, त्यातून अनेक आश्वासक गोष्टी समोर आल्या आहेत.
ऐतिहासिक संदर्भ आणि 'कॅन्सर' नावाचा उगम
कॅन्सरचा इतिहास अत्यंत प्राचीन आहे. ग्रीक औषधशास्त्राचे जनक हिपोक्रॅट्स यांनी ख्रिस्तपूर्व पाचव्या शतकात या रोगाचा उल्लेख करताना 'कार्सिनोस' हा शब्द वापरला होता, ज्याचा ग्रीक अर्थ 'खेकडा' असा होतो. कॅन्सरच्या गाठींची कडक पाठ आणि त्यातून होणाऱ्या वेदना या खेकड्याच्या नांगीने मारलेल्या डंखासारख्या असह्य असतात, या साम्यामुळे या आजाराला ही उपमा देण्यात आली. पुढे रोमन वैद्यकशास्त्रज्ञ सेल्सस यांनी याला लॅटिन भाषेत 'कॅन्सर' असे संबोधले आणि हेच नाव जगभरात रूढ झाले. सतराव्या शतकात सूक्ष्मदर्शकाचा शोध लागल्यानंतर या पेशींमधील बदलांचा अभ्यास खऱ्या अर्थाने सुरू झाला आणि एकोणिसाव्या शतकातील प्रगतीमुळे या गूढ रोगावर विज्ञानाने पकड मिळवण्यास सुरुवात केली.
कॅन्सर म्हणजे नक्की काय?
आपले शरीर ट्रिलियन पेशींनी बनलेले असते. निरोगी शरीरात जुन्या पेशी नष्ट होणे आणि त्यांच्या जागी नवीन पेशी तयार होणे ही प्रक्रिया जनुकांद्वारे (Genes) अत्यंत शिस्तबद्ध पद्धतीने नियंत्रित केली जाते. मात्र, जेव्हा विषाणू बाधा, संसर्ग, आनुवंशिकता किंवा हानिकारक घटकांशी येणाऱ्या संपर्कामुळे या जनुकांमध्ये बिघाड होतो, तेव्हा पेशींची वाढ अनियंत्रित होते. यालाच वैज्ञानिक भाषेत 'म्युटेशन' असे म्हणतात. या अनियंत्रित वाढलेल्या पेशी शरीराच्या रोगप्रतिकारक शक्तीला न जुमानता अमरत्व मिळवतात आणि त्यांचे रूपांतर कॅन्सरच्या गाठीत होते. महत्त्वाची बाब म्हणजे शरीरातील प्रत्येक गाठ कॅन्सरची नसते. जी गाठ एकाच ठिकाणी स्थिर राहते ती 'साधी गाठ' असते, परंतु जी गाठ शरीराच्या इतर भागांत पसरते, ती कॅन्सरची असते.
दहशत नव्हे, जाणीव हवी! जाणून घ्या शरीरात कॅन्सर नेमका कसा शिरकाव करतो?
कॅन्सर शरीरात प्रामुख्याने तीन प्रकारे पसरतो. पहिल्या प्रकारात कॅन्सरच्या पेशी थेट शेजारील अवयवांवर अतिक्रमण करतात. दुसऱ्या प्रकारात त्या लसिका संस्थेच्या (Lymphatic system) माध्यमातून लिम्फ नोड्समध्ये फोफावतात, तर तिसऱ्या आणि गंभीर प्रकारात रक्ताभिसरणाद्वारे या पेशी फुफ्फुस, हाडे, यकृत किंवा मेंदूपर्यंत पोहोचून तिथे नवीन गाठी तयार करतात.
पेशींनुसार होणारे वर्गीकरण कॅन्सरची सुरुवात कोणत्या पेशीमध्ये झाली आहे, त्यानुसार त्याचे महत्त्वाचे प्रकार पडतात. यात प्रामुख्याने त्वचेच्या किंवा अवयवांच्या पेशींमध्ये होणारा 'कार्सिनोमा', कनेक्टिव्ह टिशू किंवा हाडांमध्ये आढळणारा 'सार्कोमा' आणि त्वचेतील मेलॅनिन पेशींमध्ये होणारा अत्यंत वेगवान 'मेलॅनोमा' यांचा समावेश होतो. याशिवाय मेंदूतील गाठी आणि रक्ताचा कर्करोग हे देखील मोठे प्रकार आहेत. रक्ताच्या कर्करोगात ल्युकेमिया, लिंफोमा आणि मल्टिपल मायलोमा यांसारख्या अवस्था आढळतात, ज्यात पांढऱ्या पेशींची अनियंत्रित वाढ होऊन शरीराची हाडे आणि प्रतिकारशक्ती कमकुवत होते.
आज विज्ञानाने इतकी प्रगती केली आहे की, कॅन्सरचा केवळ शोधच लागत नाही, तर नेमक्या कोणत्या पेशीत बिघाड झाला आहे हे ओळखून त्यावर अचूक उपचार करणे शक्य झाले आहे. जगभरात सुरू असलेली संशोधने आता या दुर्धर रोगाला मुळापासून नष्ट करण्याच्या दिशेने आश्वासक पावले टाकत आहेत, हीच मानवजातीसाठी दिलासादायक बाब आहे.
टीप : वरील बातमी केवळ माहितीपर दिली असून, आरोग्याशी निगडीत समस्यांचे निरसन करण्यासाठी संबंधित व्याधींच्या तज्ज्ञ डॉक्टरांशी संपर्क साधावा.
