शनिवार, २ मे २०२६ रोजी देशभरातील नागरिकांच्या मोबाईलवर अचानक जोरात बीप आवाज किंवा व्हायब्रेशनसह 'Extremely Severe Alert' असा संदेश झळकला, तर घाबरून जाण्याचे कोणतेही कारण नाही. केंद्र सरकारच्या दूरसंचार विभाग (DoT) आणि राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण (NDMA) यांच्या वतीने आज देशभर 'सेल ब्रॉडकास्ट अलर्ट सिस्टम'ची व्यापक चाचणी घेतली जात होती. ही एक पूर्णपणे तांत्रिक प्रक्रिया असून, आपत्कालीन परिस्थितीत यंत्रणेची कार्यक्षमता तपासण्यासाठी ही रंगीत तालीम आयोजित करण्यात आली होती. नागरिकांनी या संदेशाला कोणताही प्रतिसाद देण्याची गरज नाही, असे स्पष्ट आवाहन सरकारकडून करण्यात आले आहे.
नैसर्गिक आपत्तींच्या काळात, जसे की चक्रीवादळ, भूकंप किंवा महापूर यांसारख्या परिस्थितीत बाधित क्षेत्रातील नागरिकांना एकाच वेळी आणि त्वरित इशारा देण्यासाठी ही प्रगत प्रणाली विकसित करण्यात आली आहे. 'सेंटर फॉर डेव्हलपमेंट ऑफ टेलिमॅटिक्स' (C-DOT) ने पूर्णपणे स्वदेशी तंत्रज्ञानाचा वापर करून या प्रणालीची निर्मिती केली आहे, जे 'आत्मनिर्भर भारत' मोहिमेतील एक महत्त्वाचे पाऊल मानले जात आहे. सामान्य एसएमएसच्या तुलनेत ही यंत्रणा अत्यंत वेगवान असून, आणीबाणीच्या वेळी मोबाईल नेटवर्क जाम असतानाही अवघ्या काही सेकंदात लाखो लोकांपर्यंत पोहोचण्याची क्षमता यात आहे.
आजच्या या देशव्यापी चाचणीमध्ये दिल्ली-एनसीआरसह सर्व राज्यांच्या राजधानीच्या शहरांचा समावेश करण्यात आला आहे. नागरिकांना त्यांच्या मोबाईलवर इंग्रजी, हिंदी आणि मराठीसह विविध प्रादेशिक भाषांमध्ये हे चाचणी संदेश प्राप्त होऊ शकतात. विविध दूरसंचार कंपन्यांच्या टॉवर्सची आणि नेटवर्कची विश्वासार्हता तपासली जात असल्याने, काही वापरकर्त्यांना हा संदेश एकापेक्षा जास्त वेळा मिळू शकतो. हे तांत्रिकदृष्ट्या पूर्णपणे सामान्य असून, याद्वारे भविष्यातील धोक्यांची पूर्वसूचना देण्यासाठी यंत्रणा किती सज्ज आहे, याचे मूल्यमापन केले जात आहे.
ज्या नागरिकांच्या मोबाईल सेटिंगमध्ये ‘सेल ब्रॉडकास्ट टेस्ट अलर्ट’ किंवा ‘विनाइलेस इमर्जन्सी अलर्ट’ हे पर्याय सुरू आहेत, त्यांनाच हे चाचणी संदेश मिळणार आहेत. वापरकर्ते त्यांच्या फोनमधील Settings > Safety and Emergency > Wireless Emergency Alerts या पर्यायावर जाऊन ही सेटिंग पाहू किंवा बदलू शकतात. ही प्रणाली 'सचेत' (SACHET) या राष्ट्रीय आपत्ती पोर्टलशी जोडण्यात आली आहे. विशेष म्हणजे, यासाठी कोणत्याही पूर्व नोंदणीची गरज नसते; ठराविक भौगोलिक क्षेत्रातील सर्व सक्रिय मोबाईलवर हा इशारा आपोआप पोहोचण्याची सोय करण्यात आली आहे.
भारतासारख्या भौगोलिक विविधतेने नटलेल्या आणि नैसर्गिक आपत्तींचा धोका असलेल्या देशासाठी ही यंत्रणा आपत्ती व्यवस्थापनात मोठी क्रांती ठरणार आहे. आजची ही यशस्वी चाचणी पूर्ण झाल्यानंतर ही प्रणाली अधिकृतपणे देशभरात कार्यान्वित केली जाईल. भविष्यात त्सुनामी, वीज पडणे किंवा मानवनिर्मित धोक्यांच्या वेळी ही यंत्रणा आपोआप काम करेल आणि बाधित क्षेत्रातील नागरिकांपर्यंत त्वरित माहिती पोहोचवून जीवितहानी टाळण्यासाठी मैलाचा दगड ठरेल, असा विश्वास प्रशासनाने व्यक्त केला आहे.
