स्तन कर्करोगानंतर होणारा लिम्फेडेमा ही सामान्य पण दीर्घकालीन समस्या असू शकते, ज्याला पूर्ण बरे करता येत नाही. मात्र लक्षणांची लवकर ओळख आणि योग्य उपचारांनी आपण दैनंदिन जीवनाचा दर्जा सुधारू शकतो आणि हा त्रास नियंत्रणाखाली ठेवू शकतो.
स्तन कर्करोग ही आज जगभरातील स्त्रियांमध्ये सर्वाधिक निदान होणाऱ्या कर्करोगांपैकी एक असून, या कर्करोगावरील यशस्वी उपचार शस्त्रक्रिया, कीमो/रेडिएशन थेरपी अनेक रुग्णांना नवजीवन देतात. पण उपचार पूर्ण झाले तरी काही रुग्णांना त्यांच्या शरीरात दुसरी वेदनादायी लढाईची नवी सुरुवात करावी लागते ज्याचे नाव आहे
लिम्फेडेमा.
लिम्फेडेमा म्हणजे काय?
लिम्फेडेमा ही एक दीर्घकालीन स्थिती आहे, ज्यामध्ये शरीराच्या लसीका तंत्रातील (लिम्फाटीक सिस्टम) द्रव योग्य रितीने बाहेर न जाता तिथेच जमा होत राहते आणि त्यामुळे शरीराच्या त्याच भागात सुज, जडपणा आणि वेदना निर्माण होतात. हे विशेषतः स्तन कर्करोगावर झालेल्या उपचारानंतर दिसू शकते. कारण उपचारादरम्यान लिम्फ नोड्स काढले जातात किंवा रेडिएशन दिले जाते, ज्यामुळे लसीका (लिम्फ) प्रवाह बाधित होतो. लिम्फेडेमा काही दिवसात, काही आठवड्यात किंवा काही वर्षांनीही विकसित होऊ शकतो आणि दैनंदिन जीवनातील अडथळा बनू शकतो.
लिम्फेडेमाची कारणे
स्तन कर्करोगाच्या उपचारात पुढील कारणांमुळे लिम्फेडेमा होऊ शकतो.
लसीका (लिम्फ) नोड्स काढणे: काखेखालील लिम्फ नोड्स काढल्याने द्रवाचा प्रवाह बाधित होतो.
रेडिएशन थेरपी: रेडिएशनमुळे स्कार टिश्यू तयार होतो आणि लसीच्या प्रवाहात अडथळा येतो.
कर्करोग थेट लसीका तंत्रावर परिणाम करते: काही वेळा कर्करोगामुळेही प्रवाह बदलतो आणि द्रव जमा होतो.
इतर जोखीम घटक: जखम, इन्फेक्शन, वजन जास्त असणे यामुळे धोका वाढतो.
लिम्फेडेमाची लक्षणे
लिम्फेडेमाचे लक्षणे खालीलप्रमाणे दिसू शकतात:
अंग किंवा बाहूचा फुगलेला भाग
जडपणा/घट्टपणा जाणवणे
त्वचा कडक किंवा जाड होणे
कपडे, अंगठी किंवा घड्याळ घट्ट वाटणे
काखेत, हात किंवा छातीत वेदना, सुज किंवा कमी हालचाल
हलक्या स्पर्शानेही सूज वाढणे किंवा वेदना जाणवणे
वरील लक्षणे लवकर ओळखणे महत्त्वाचे आहे कारण लवकर उपचार सुरू केल्यास लक्षणे नियंत्रणात ठेवता येतात.
लिम्फेडेमाचे निदान
डॉक्टर खालील पद्धतींनी लिम्फेडेमाचे निदान करतात: -वैद्यकीय इतिहास विचारणे आणि शारीरिक तपासणी-फुगलेल्या भागाचे परिमाण मोजणे -इमेजिंग (उदा. लिम्फोसिंटीग्राफी) किंवा इतर चाचण्या करणे -त्वचेतील बदल व हालचालींचा अभ्यास
लिम्फेडेमा ओळखण्यासाठी कोणतीही विशिष्ट रक्त चाचणी नाही, त्यामुळे शारीरिक बदल आणि योग्य इतिहास जाणून घेणे हे योग्य निदानासाठी आवश्यक असते.
उपचार आणि व्यवस्थापन
लिम्फेडेमा पूर्ण बरा होऊ शकत नाही, पण खालील उपायांनी लक्षणे कमी करून दैनंदिन जीवन सुधारता येते:
कॉम्प्रेशन थेरपी
विशेष आस्तीन किंवा बँडेज लावून जमा झालेला द्रव वाहून सोडण्यास मदत मिळते.
मॅन्युअल लिम्फॅटिक ड्रेनेज
हे खास मसाजसारखे तंत्र असून लिम्फ द्रवाला शरीरात हलवण्यास मदत करते.
व्यायाम
हात किंवा शरीर भागांचा हलका व्यायाम लसीचा प्रवाह सुधारतात.
त्वचा काळजी आणि इन्फेक्शन टाळणे
स्वच्छता राखणे, मॉइश्चरायझर वापरणे, लहान जखमांची काळजी घेणे हे आवश्यक आहे.
वजन नियंत्रण आणि स्वस्थ जीवनशैली
आहार, वजन नियंत्रण आणि संतुलित जीवनशैली लसीका तंत्रावर सकारात्मक परिणाम करतात.
काही गंभीर प्रकरणांमध्ये शस्त्रक्रिया देखील केली जाऊ शकते, पण हा पर्याय फक्त डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसारच घेतला जाऊ शकतो.
प्रतिबंधात्मक उपाय
लिम्फेडेमा पूर्णपणे टाळता येत नाही पण धोका कमी करण्यासाठी:
त्वचा जखमांपासून सुरक्षित ठेवणे
उचलणे किंवा ताण देणारे काम टाळणे
दररोजचे हलके व्यायामे करणे
वजन संतुलित ठेवणे
तणाव आणि संसर्ग टाळण्यासाठी काळजी घेणे
लाइफस्टाइल आणि मानसिक आरोग्य
लिम्फेडेमाचा प्रभाव फक्त शारीरिक नसून मानसिकदृष्ट्याही दिसतो अस्वस्थता, चिंतेत वाढ, आणि दैनंदिन जीवनात बदल अनुभवला जाऊ शकतो. लिम्फेडेमाच्या रूग्णांनी समर्थन गट, योग किंवा ध्यान, तसेच विशेषज्ञ सल्ला घेतल्यास त्यांचा मानसिक तणाव कमी होऊ
शकतो.
स्तन कर्करोगानंतर होणारा लिम्फेडेमा ही सामान्य पण दीर्घकालीन समस्या असू शकते, ज्याला पूर्ण बरे करता येत नाही. मात्र लक्षणांची लवकर ओळख आणि योग्य उपचारांनी आपण दैनंदिन जीवनाचा दर्जा सुधारू शकतो आणि हा त्रास नियंत्रणाखाली ठेवू शकतो.
- डॉ. श्वेता राऊत मुळगावकर
