पणजी : सिंधुदुर्ग आणि गोवा सीमा भागात गेली काही महिने सातत्याने वावरणार्या 'ओंकार' नावाच्या हत्तीला हुसकावून लावण्यासाठी वनविभागाच्या कर्मचाऱ्यांकडूनच थेट आगीच्या मशाली आणि पेटती चुडते फेकल्याचा अमानुष प्रकार नुकताच समोर आला आहे. शेर्ले टेकूळवाडी परिसरात भातशेतीमध्ये शिरलेल्या या हत्तीच्या दिशेने वनविभागाशी संबंधित कर्मचाऱ्यांनी आगीचा वापर केल्याचा एक धक्कादायक व्हिडिओ सोशल मीडियावर तुफान व्हायरल झाला आहे.
या घटनेमुळे वन्यजीवप्रेमी, प्राणी हक्क कार्यकर्ते आणि स्थानिक नागरिकांमधून अत्यंत तीव्र संताप व्यक्त केला जात आहे. वन्यजीवांचे संरक्षण आणि संगोपन करण्याची मुख्य जबाबदारी ज्या यंत्रणेवर आहे, तिचेच कर्मचारी जर अशा प्रकारे क्रूर, अमानुष आणि हिंसक पद्धतींचा वापर करत असतील, तर मुक्या प्राण्यांच्या सुरक्षेची हमी कोणी द्यायची, असा संतप्त सवाल आता उपस्थित केला जात आहे. या संपूर्ण प्रकारामुळे हत्तीच्या जीवाला गंभीर धोका निर्माण झाला असून, संबंधित दोषी कर्मचाऱ्यांची सखोल व निष्पक्ष चौकशी करून त्यांच्यावर कडक कायदेशीर कारवाई करण्याची मागणी आता जोर धरू लागली आहे.
ओंकार हत्तीला हुसकावण्यासाठी किंवा नियंत्रणात आणण्यासाठी अशा प्रकारे क्रूर पद्धतींचा वापर करण्याची ही पहिलीच वेळ नाही. यापूर्वीही त्याच्यावर हिंसक हल्ले झाल्याचे अनेक प्रकार उघडकीस आले आहेत. गेल्या वर्षी बांदा परिसरातील तुळसाण येथील नदीत हा हत्ती आंघोळ करत असताना काही लोकांनी त्याच्यावर चक्क सुतळी बॉम्ब आणि मोठे फटाके फेकले होते. या हल्ल्याचा व्हिडिओही सोशल मीडियावर व्हायरल झाला होता आणि त्यावेळीही नागरिकांनी संताप व्यक्त केला होता.
त्याशिवाय, इन्सुली येथील गणपती मंदिराच्या मागील परिसरात या हत्तीला काठ्यांनी आणि दांड्यांनी मारहाण करण्यात आल्याची चर्चा रंगली होती. गेल्या वर्षी सुतळी बॉम्बने झालेला हल्ला आणि आता थेट पेटत्या चुडत्यांचा वापर, यांमुळे हत्ती अधिक अस्वस्थ, भयभीत आणि आक्रमक होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. हत्तीसारख्या अवाढव्य प्राण्याला चिथावणे, मोठा आवाज करणारे फटाके फोडणे किंवा आगीचा वापर करणे यामुळे परिस्थिती नियंत्रणात येण्याऐवजी अधिक बिघडून मानव-हत्ती संघर्षाला भीषण वळण मिळू शकते.
मानव-हत्ती संघर्ष आणि शेतीचे नुकसान
तळकोकणात एकीकडे एल-निनोच्या प्रभावामुळे आणि पावसाच्या अनियमिततेमुळे भात, नाचणी आणि भुईमुगाची पिके करपून गेल्याने शेतकरी आधीच मोठ्या संकटात सापडले आहेत. अशा स्थितीत ओंकार हत्तीने मडूरा, बांदा, काप, शेर्ले आणि आरोसबाग यांसारख्या अनेक गावांमध्ये भ्रमंती करत भातशेती, नाचणी, तसेच काजू आणि नारळ-सुपारीच्या बागांचे मोठे नुकसान केले आहे. सावंतवाडी तालुक्यातील मडूरा गावात हत्ती थेट भातशेतीत फिरत असल्याने शेतकऱ्यांच्या हातातोंडाशी आलेला घास हिरावला जात आहे. त्यामुळे शेतकरी हवालदिल झाले असून वनविभागाने तात्काळ नुकसानभरपाई द्यावी आणि उपाययोजना करावी अशी त्यांची मागणी आहे. परंतु, शेतीच्या नुकसानीचे कारण देऊन हत्तीवर अशा प्रकारे प्राणघातक हल्ले करणे कायदेशीर आणि नैतिकदृष्ट्या अत्यंत चुकीचे आहे. या संघर्षामुळे केवळ शेतीचेच नुकसान होत नाही, तर माणूस आणि प्राणी या दोघांच्याही जीवाला गंभीर धोका निर्माण होतो.
कायद्याचे उल्लंघन आणि वैज्ञानिक उपायांची गरज
हत्तींच्या सुरक्षेसाठी देशात कडक कायदेशीर तरतुदी अस्तित्वात आहेत. वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२ च्या कलम ४३ नुसार हत्ती हा 'अनुसूची १' मधील अत्यंत संरक्षित प्राणी आहे. तसेच, हत्ती संरक्षण कायदा १८७९ च्या कलम ९ अंतर्गत वन्य हत्तींना मारणे, दुखापत करणे किंवा जखमी करण्यास सक्त मनाई आहे. याशिवाय, प्राणी क्रूरता प्रतिबंधक कायदा १९६० नुसार कोणत्याही प्राण्याला अनावश्यक त्रास देणे, छळ करणे किंवा वेदना होईल असे कृत्य करणे हा दखलपात्र गुन्हा मानला जातो. या पार्श्वभूमीवर वनविभागाने आपल्या कर्मचाऱ्यांवर तात्काळ शिस्तभंगाची कारवाई करणे आवश्यक आहे. हत्तीचा मानवी वस्त्यांमध्ये होणारा वावर रोखण्यासाठी केवळ त्याला पळवून लावणे हा एकमेव उद्देश न ठेवता, प्रशिक्षित पथकांच्या माध्यमातून ट्रॅकिंग करणे, सौर ऊर्जा कुंपण उभारणे आणि माणूस व प्राणी दोघांच्या सुरक्षेसाठी वैज्ञानिक व दीर्घकालीन धोरण राबवणे काळाची गरज बनले आहे.