पणजी : हृदयविकाराचा झटका ही एक अत्यंत गंभीर वैद्यकीय आणीबाणी असून, त्यात वेळ हीच रुग्णाचा जीव वाचवणारी सर्वात महत्त्वाची गोष्ट मानली जाते. रुग्णाला किती वेगात वैद्यकीय मदत मिळते, यावरच त्याचा जीवन-मरणाचा खेळ अवलंबून असतो. या पार्श्वभूमीवर, नुकत्याच पार पडलेल्या 'नॅशनल कार्डिओव्हॅस्कुलर समिट'मध्ये सादर करण्यात आलेल्या आकडेवारीनुसार, संपूर्ण देशात गोव्याने हृदयविकाराच्या आपत्कालीन व्यवस्थापनात अत्यंत उल्लेखनीय आणि आदर्श कामगिरी बजावली आहे.
गोव्याच्या सरकारी आरोग्य यंत्रणेत दाखल होणाऱ्या अत्यंत गंभीर हृदयविकाराच्या रुग्णांची ओळख पटवून त्यांच्यावर अवघ्या १९ मिनिटांत प्राथमिक व स्थिर करणारे उपचार (थ्रोम्बोलायसिस) केले जात असल्याचे स्पष्ट झाले आहे. देशातील इतर राज्यांच्या तुलनेत गोव्यात त्वरित निदान, जलद उपचार आणि रुग्णालयीन मृत्यूदरात झालेली मोठी घट ही आरोग्य क्षेत्रातील एक क्रांती मानली जात आहे.
स्टेमी मॉडेल आणि ट्रायकॉग एआय तंत्रज्ञान
हृदयाला रक्तपुरवठा करणाऱ्या वाहिन्या पूर्णपणे ब्लॉक झाल्यामुळे येणाऱ्या तीव्र स्वरूपाच्या हृदयविकाराच्या झटक्याला वैद्यकीय भाषेत 'स्टेमी' (ST-elevation myocardial infarction) म्हटले जाते. अशा स्थितीत रुग्णाचा जीव वाचवण्यासाठी 'हब अँड स्पोक' हे ३-स्तरीय मॉडेल अत्यंत प्रभावी ठरत आहे. केंद्रीय आरोग्य मंत्रालय आणि इंडियन कौन्सिल ऑफ मेडिकल रिसर्च (ICMR) यांच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार गोव्याने २०१९ मध्ये हे मॉडेल स्वीकारले होते.
या प्रणाली अंतर्गत, राज्यातील अगदी ग्रामीण भागातील प्राथमिक आरोग्य केंद्रात (PHC) छातीत दुखत असलेला रुग्ण आल्यास त्याचा 'एआय-संचलित' (AI-powered) ईसीजी काढला जातो. 'ट्रायकॉग' या हेल्थ-टेक कंपनीच्या २४ तास कार्यरत असणाऱ्या तज्ज्ञांकडून हा ईसीजी अवघ्या काही मिनिटांत तपासला जातो आणि अवघ्या आठ मिनिटांच्या आत त्याचा अहवाल संबंधित प्राथमिक आरोग्य केंद्रातील कार्यरत डॉक्टरला प्राप्त होतो.
प्राथमिक उपचार आणि वैद्यकीय प्रशिक्षणाचे महत्त्व
हृदयविकाराच्या उपचारात प्रत्येक मिनिटाचा उशीर रुग्णाच्या मृत्यूचा धोका ७ टक्क्यांनी वाढवतो, अशी माहिती ट्रायकॉगचे सह-संस्थापक आणि हृदयरोगतज्ज्ञ डॉ. चारित भोगराज यांनी दिली आहे. म्हणूनच त्वरित निदान झाल्यावर, प्राथमिक आरोग्य केंद्रातील एमबीबीएस (MBBS) डॉक्टरांकडून तातडीने थ्रोम्बोलायसिसचे (रक्ताच्या गुठळ्या विरघळवणारे औषध) इंजेक्शन दिले जाते. या जीवनरक्षक उपचारानंतर रुग्णाची प्रकृती स्थिर केली जाते आणि पुढील मुख्य उपचारांसाठी (अँजिओप्लास्टी अथवा सर्व्हिस) गोवा मेडिकल कॉलेजसारख्या उच्च दर्जाच्या रुग्णालयात (हब) पाठवले जाते. या संपूर्ण प्रक्रियेसाठी डॉक्टरांना विशेष प्रशिक्षण देण्यात आले असून, ही साखळी राज्यात अत्यंत विनाअडथळा कार्यरत आहे.
भारतातील हृदयविकाराचे भीषण वास्तव आणि गोव्याची आकडेवारी
भारतात दरवर्षी सुमारे २५ ते २८ लाख नागरिकांचा मृत्यू हृदय आणि रक्तवाहिन्यांशी संबंधित आजारांमुळे होतो, जे एकूण मृत्यूंच्या जवळपास २५ ते २७ टक्के आहे. देशात दररोज सुमारे ५,७६० म्हणजे प्रति मिनिट चार हृदयविकाराचे झटके येतात. यात ५० टक्के रुग्ण हे ६० वर्षांपेक्षा कमी वयाचे असतात आणि चारपैकी एका रुग्णाचा मृत्यू होतो. देशात केवळ ५० ते ६० हजार हृदयरोगतज्ज्ञ असल्याने, प्रत्येकापर्यंत वेळेत तज्ज्ञ सेवा पोहोचणे कठीण असते. सामान्यतः भारतात रुग्णाला रुग्णालयात पोहोचण्यासाठी साडेचार ते १३ तासांचा कालावधी लागतो; परंतु गोव्यात हे सरासरी अंतर केवळ २ तास ११ मिनिटांवर आले आहे. त्यानंतर १२ मिनिटांत ईसीजी निदान आणि १९ मिनिटांत थ्रोम्बोलायसिस उपचार पूर्ण होतात. या अचूक व्यवस्थेमुळे गोव्यात २०१९ मध्ये हृदयविकारामुळे रुग्णालयात होणारा ७.२ टक्के मृत्यूदर आता अवघ्या १ टक्क्यावर आला आहे.
राज्याचे यश आणि भविष्यातील विस्तार
गोव्याचे आरोग्यमंत्री विश्वजित राणे यांनी सांगितले की, सर्वसामान्य नागरिकांनाही व्हीआयपी दर्जाची आणि तत्पर वैद्यकीय सेवा मिळावी या हेतूने हे मॉडेल राबवण्यात आले. गोवा मेडिकल कॉलेज हे 'हब' आणि सुरुवातीला १२ प्राथमिक आरोग्य केंद्र 'स्पोक' म्हणून सुरू झालेला हा प्रकल्प आता २० हून अधिक केंद्रांपर्यंत विस्तारला आहे. आतापर्यंत ४.६ लाखांपेक्षा जास्त रुग्णांचे स्क्रीनिंग झाले असून, ११,६४० हून अधिक अत्यंत गंभीर रुग्णांचे प्राण वाचवण्यात यश आले आहे. गोव्याच्या या अभूतपूर्व यशानंतर आता महाराष्ट्र, कर्नाटक, तेलंगणा, ओडिशा, बिहार आणि मणिपूर या राज्यांतही हे मॉडेल लागू केले जात असून, देशातील कोट्यवधी नागरिकांचे प्राण वाचवण्यासाठी ही प्रणाली मैलाचा दगड ठरत आहे.