पणजी : भारतीय संस्कृतीत गणेशोत्सवाचे स्थान अत्यंत अढळ आणि आदरणीय आहे. घरगुती पूजेपासून ते भव्य सार्वजनिक मंडपांपर्यंत गणपतीची मूर्ती स्थापित केली जाते, तेव्हा भक्तांच्या डोळ्यांसमोर चार हात, लंबोदर, हातात मोदक किंवा मिठाईचे पात्र, नागाचे यज्ञोपवीत, एक तुटलेला दात आणि पायाशी बसलेला मूषक असेच स्वरूप उभे राहते. सर्वसामान्य भाविकांची अशी धारणा असते की या प्रतीकांशिवाय गणेशमूर्ती पूर्णच होऊ शकत नाही. मात्र, प्राचीन भारतीय इतिहास, मूर्तिशास्त्र आणि कलापरंपरेचा सखोल अभ्यास केला असता, आज दिसणारे हे रूप एका रात्रीत तयार झालेले नसून तो सुमारे १५०० वर्षांच्या प्रदीर्घ सांस्कृतिक विकासाचा आणि धार्मिक उत्क्रांतीचा परिणाम आहे, हे स्पष्ट होते.
सुरुवातीच्या काळात गणपतीची प्रतिमा ही अत्यंत साधी आणि मानवासारखी दोन हातांची होती. काळाच्या ओघात लोकधारणा, पुराणकथा आणि शिल्पशैलींचा संगम होत गेला. त्यातून दोन हातांच्या गणाचे रूपांतर चार, आठ, दहा आणि बारा हातांच्या स्वतंत्र, सर्वशक्तिमान देवतेमध्ये झाले. या १५०० वर्षांच्या प्रवासात गणेशप्रतिमेची रचना कशी बदलत गेली आणि विविध प्रतीके कशी समाविष्ट होत गेली, याचा हा ऐतिहासिक आढावा.
यक्षपरंपरा आणि हत्तीमुख गणाचे मूळ
गणेशाच्या मूर्तीशास्त्राचा अभ्यास करताना त्याची मुळे प्राचीन भारतीय यक्षपरंपरेशी जोडलेली दिसतात. ब्रिटिश म्युझियमने 'एन्शंट इंडिया: लिव्हिंग ट्रॅडिशन्स' या प्रदर्शनात नोंदवलेल्या अभ्यासानुसार, गणपतीचे हत्तीचे मस्तक आणि मोठे पोट हे घटक निसर्ग व समृद्धीशी संबंधित असलेल्या यक्ष या लोकदेवतेकडून आले आहेत. प्राचीन शिल्पांमध्ये यक्ष हे ठेंगणे, गोल आणि मोठे पोट असलेले दाखवले जात असत.
आरंभीच्या काळात गणपती हा स्वतंत्र देव नसून हत्तीमुख असलेला एक गण किंवा यक्षसदृश आकृती म्हणून ओळखला जात होता. अमरावती शिल्पकलेमध्ये अशा हत्तीमुख यक्षांचे अंश आढळतात. तथापि, प्राचीन काळातील हत्तीचे तोंड असलेली प्रत्येक आकृती गणपतीच होती असे नाही, तर तिचा संदर्भ आणि स्थान पाहून तिची ओळख पटवावी लागते.
गुप्तकाळ: गणेशप्रतिमेला मिळाले देवतेचे स्वतंत्र स्थान
भारतीय इतिहासातील 'सुवर्णकाळ' मानल्या जाणाऱ्या गुप्तकाळात (इ.स. चौथे ते सहावे शतक) गणेशप्रतिमेला एक स्वतंत्र आणि निश्चित ओळख प्राप्त झाली. याच काळात विविध भारतीय देवतांचे रूप मूर्तिशास्त्रीय नियमांनुसार निश्चित केले जाऊ लागले. विद्वानांच्या मते, स्पष्ट आणि विकसित गणेशप्रतिमा प्रथम गुप्तकाळातच दिसून येते.
मथुरेत सापडलेल्या इ.स. ३५० ते ४०० च्या दरम्यानच्या एका गणेशप्रतिमेमध्ये गणेशाच्या हातात मिठाईचे पात्र दिसते. मात्र, आजच्या मूर्तींमध्ये आढळणारी सर्व वैशिष्ट्ये त्या एकाच प्राचीन प्रतिमेत एकत्र दिसत नाहीत. यावरून सिद्ध होते की, प्राचीन काळातील गणपतीचे रूप आणि आजचे रूप यांत मोठा फरक होता.
मिठाईचे पात्र ते मोदकाचा प्रवास
गणपतीच्या हातात मिठाई असणे ही संकल्पना फार जुनी आहे, परंतु आज आपण ज्याला 'मोदक' म्हणतो, तो आरंभीच्या सर्वच प्रतिमांमध्ये तसाच दिसतो असे नाही. सुरुवातीला केवळ मोदकपात्र किंवा गोड पदार्थांचे भांडे दाखवले जात होते. विष्णूधर्मोत्तर पुराण आणि इतर मूर्तिशास्त्रीय ग्रंथांमध्ये गणपतीच्या हातातील गोड पदार्थ, अंकुश, पाश आणि एकदंत असण्याचा उल्लेख सापडतो.
ब्रिटिश म्युझियममध्ये संग्रहित असलेल्या ओडिशातील १० व्या व १२ व्या शतकातील मूर्तींमध्ये गणपती आपल्या सोंडेने पात्रातील गोड पदार्थ खाताना दिसतो. १० व्या ते ११ व्या शतकाच्या दरम्यान म्हणजेच मध्ययुगाच्या मध्यावर मोदक हा गणेशमूर्तीचा एक अविभाज्य आणि लोकप्रिय भाग बनला.
कृषि संस्कृती आणि मूषक वाहनाचा प्रवेश
आज गणपतीच्या पायाशी उंदीर नसेल तर मूर्ती अपूर्ण मानली जाते. परंतु मध्ययुगापूर्वीच्या अनेक गणेशप्रतिमांमध्ये मूषक अनुपस्थित असल्याचे आढळते. मूषकाशिवाय मूर्ती असणे हीच त्यावेळी रूढ पद्धत होती.
अभ्यासकांच्या मते, मूषक हे वाहन म्हणून समाविष्ट होण्यामागे एक अर्थपूर्ण सांस्कृतिक आणि सामाजिक कारण आहे. भारत हा कृषिप्रधान देश असल्याने उंदीर हा पिकांची नासधूस करणारा उपद्रवी प्राणी मानला जात असे. दुसरीकडे, गणपती हा विघ्न निर्माण करणारा आणि सर्व विघ्नांचे निवारण करणारा देव मानला गेला. त्यामुळे उपद्रव करणाऱ्या उंदराला नियंत्रणात ठेवून त्याला आपले वाहन बनवणे, हा प्रतीकात्मक संदेश यातून दिला गेला. कालांतराने ही प्रतिमा जनमानसात दृढ झाली.
दोन हातांवरून चतुर्भुज आणि बहुभुज रूप
तामिळनाडूतील मामल्लपुरम आणि कांचीपुरम येथील पल्लवकालीन आरंभीच्या शिल्पांमध्ये गणपती दोन हातांचा, लंबोदर आणि हत्तीचे मुख असलेला एक गण म्हणूनच कोरलेला आढळतो. परंतु कांचीपुरमच्या मंदिरांचा विकास होत असताना गणेशाला मुख्य मंदिरात स्वतंत्र स्थान मिळाले आणि त्याची प्रतिमा दोन हातांवरून चार हातांची झाली.
हळूहळू त्याच्या हातात पाश, अंकुश आणि दंड ही आयुधे आली. कलाकारांनी हातांची संख्या वाढवणे हा केवळ कलात्मक प्रयोग नव्हता, तर गणपतीचा प्रत्येक अतिरिक्त हात हा एका विशिष्ट शक्तीचे, शस्त्राचे किंवा धार्मिक तत्त्वाचे दृश्य प्रतीक होता.
दहाव्या शतकातील मध्य प्रदेशातील एक प्रसिद्ध 'नृत्यगणेश' मूर्ती सध्या न्यूयॉर्कच्या मेट्रोपॉलिटन म्युझियममध्ये आहे, ज्याला तब्बल १० हात आहेत. या हातांमध्ये जपाची माळ, शस्त्रे, मिठाईचे पात्र आणि नाग दाखवला आहे. आठव्या शतकापासून भारतीय मंदिरपरंपरेत आठ, दहा आणि बारा हातांच्या गणेशमूर्ती कोरल्या जाऊ लागल्या.
नागाचे यज्ञोपवीत आणि एकदंत स्वरूप
गणपतीच्या पोटाभोवती बांधलेला नाग किंवा नागाचे यज्ञोपवीत (जानवे) आणि हातात तुटलेला दात ही वैशिष्ट्येही काळाच्या ओघात जोडली गेली. ओडिशातील १२ व्या शतकातील मूर्तीमध्ये नागाचे यज्ञोपवीत आणि एका हातात तुटलेला दात स्पष्टपणे दिसून येतो.
अशा प्रकारे हत्तीचे मस्तक, लंबोदर, चार किंवा अधिक हात, तुटलेला दात, पाश-अंकुश, मोदकपात्र, नाग आणि मूषक ही सर्व प्रतीकचिन्हे हळूहळू एकत्र येत गेली. या संपूर्ण प्रवासातून आजचे परिपूर्ण 'गणेश मूर्तिशास्त्र' (Iconographic Vocabulary) तयार झाले.
गणरायाचा गेल्या १५०० वर्षांचा हा प्रवास केवळ शिल्पकलेपुरता मर्यादित नसून तो भारतीय उपखंडातील धार्मिक संकल्पना, लोकविश्वास, पुराणकथा, मंदिरसंस्कृती आणि कलापरंपरेचा एक समृद्ध आणि जिवंत दृश्य इतिहास आहे.